Zazakî de Xebata Ferhengan

Emser Fuara Kitaban a Diyarbekirî de, roja 03.10.2026, mi bi sernameyê Zazakî de Xebata Ferhengan yew panel da. Salone de gelek kesan goşdarî kerd la seba ke hîna zaf cigeyrayoxan û heskerdoxanê edebîyatê ma rê feydeyê xwu bibo mi qiseykerdişê xwu yê enê panelî tenzîm kerd û ez sey metin tiya de zî weşanena.

Zazakî de Xebata Ferhengan

Esero ke tede kelîmeyê yew ziwanî bi yew hawayo alfabetîk yenê rêzkerdiş û mehnayê înan îzeh benê, yan zî, yewna ziwan de muadilê kelîmeyan yenê dayiş ra ferheng yeno vatiş. Merdim eşkeno fonksîyon û feydeyê yew ferhengî wina îzeh bikero:

1-Ferheng envanterê kelîmeyanê yew ziwanî yo. Yanî merdim eşkeno kelîmeyanê yew ziwanî ferheng de bivîno. Çimkî kelîmeyê yew ziwanî bi yew hawayo rêzkerde ferheng de qeyd benê û nesil bi nesil neqil benê.

2-Wexto ke merdim yew metin biwano, eke tayê kelîmeyê ke metin de vîyarenê nêşinasno yan zî mehnaya înan nêzano, sayeyê ferhengî de mûseno.

3-Gama ke nuştoxî yew metin nusnenê, îlahîm zî gama ke tercume kenê, zaf îhtîyac bi ferhengî beno.

4-Sayeyê ferhengan de formê nuştiş û hawayê wendişê kelîmeyan bellî beno.

5-Ancî, sayeyê ferhengî de yew waro taybet de, termî tesbît benê, termînolojî yeno meydan. Mesela, termê edebî, termê hiqûqî, termê teknîkî…

6-Û xaseten zî, sayeyê ferhengan de vateyê verînan û îdyomê yew ziwanî qeyd benê û nesil bi nesil neqil benê.

Kokê Kelîmeya Ferhengî

Kelîmeya ferhengî ziwanê Pehlevî ra yena. Muhtemelen verîna di mehnayê ci estbiyê. Mesela, Farisî de mehnayê ferhengî enê yê: 1. kultur; perwerde, zanayiş, edeb 2. kitabo ke kelîmeyan mûsneno; ferhengluxet. Ma kurdan miyan de zî ferheng her di mehnayan de ameyo şixulnayiş. Ehmedê Xanî Mem û Zîne de mehnaya kultur; perwerde, zanayiş, edeb de şixulnayo û vano “Mîrê bi weqar û 'eql û ferheng / Tacdîn û Bekir xwe dane ber çeng."

Mehnaya luxetî de reya verîne Celadet Alî Bedirxanî serra 1932 de hûmara yewine ya kovara Hawarî de şixulnayo. Dima, serra 1960 de Prof. Qanatê Kurdo kelîmeya ferhengî şixulnaya, nameyê yew xebata xwu Ferhenga Kurdî-Rûsî ronayo. Kurdistanê Başûrî de, Şêx Mihemedê Xalî bi nameyê Ferhengî Xal yew ferheng amade kerdo. Dima Mûsa Anterî 1967 de nameyê yew xebata xwu Ferhenga Kurdî-Tirkî ronayo.

Axirî, ewro heme diyalektanê Kurdî de kelîmeya ferhengî eynî mehna de yena şixulnayiş. La miyanê ferhenganê ke bi Zazakî ameyê amadekerdiş de merdim raştê tayê nameyanê bînan zî yeno, mesela: “qalçik, qalier, qesebend, qesexan, qisêbend, vajname û vervate” Enê nameyî hîna zaf hetê kesê ke wazenê Zazakî Kurdî ra ciya bikerê ameyê viraştiş. Eynî sebeb ra, ferhenganê alfabeyî zî ciyayî zî ameyê bikarardiş. Înanê ke kelîmeya ferhengî tercîh kerda, hemîne alfabeya Kurdî ya miştereke şixulnaya. La kesê ke wazenê Zazakî Kurdî ra ciya bikerê alfabeyê ciyayî şixulnayê.

Zazakî de Ferhengî

Ferhengê ke Zazakî de amade biyê, exlebê xwu ferhengê kelîmeyan yê Tirkî-Zazakî û Zazakî-Tirkî yê. Yanî di ziwanan de kelîmeyî diyayê têver. Ferhengê ke ma eşkayî enê kategorî de tesbît bikerê enê yê:

1-Zazaca-Türkçe Sözlük Malmîsanij (1987)

2-Ferhengê Kurdî-Tirkî (Zazakî), Çem Munzur (1994)

3-Zazakî-Tirkî / Tirkî Zazakî Ferheng, Turan Erdem (1997// 2006 // 2018)

4-Zazaca-Türkçe Sözlük, Mesut Özcan (1997)

5-Zazaca-Türkçe Sözlük, Harun Turgut (2001):

6-Türkçe-Kırmancca (Zazaca) Sözlük/Ferhengê Tirkî-Kirmanckî, (Zazakî), Grûba Xebate ya Vateyî (2001 // 2004 // 2009 // 2011 // 2013 // 2016 // 2019)

7-Zazaca-Türkçe Sözlük, Mehmet Aydar (2003)

8-Ferheng / Kurmancî-Dimilî-Tirkî & Tirkî-Dimilî-Kurmancî, Seîd Verroj (2003):

9-Türkçe-Dersimce (Kırmancki / Dımılki / Sobé) Sözlük, Hüseyin Çakmak (2004)

10-Zazaca Türkçe Sözlük, Musa Canpolat (2006)

11-Türkçe-Zazaca Sözlük / Qesexanîya Tirkî-Kirmanckî (Dimilkî-Zazakî), Ali Ekici (2010)

12-Ferhenge Kırmancki-Tırki / Türkçe-Kırmancki Sözlük, Kamber Akbalık (2011)

13-Zazaca-Türkçe Sözlük, Roşan Hayıg-B. Werner) (2012)

14-Ferhengê Zazakî-Tirkî & Türkçe-Zaza Sözlük, Roşan Lezgîn (2013 // 2024 // 2026)

15-Ferheng Sözlük / Zazakî Tirkî-Zazaca Türkçe, Mustafa Balı (2013)

16-Ferhengê Kurdî (Zazakî- Tirkî / Zazaca -Türkçe) [Zazakî/Kirdkî/Kirmanckî], Hacî Ozkal (2020)

17-Türkçe Kirmancca (Zazaca) Sözlük, Ali Beytaş (2020)

18-Ferhengê Zazakî (Dimilî/Kirmancî/Kirdî) Türkçe Açıklamalı, Şaban Şenateş (2022)

Ferhengê ke diyalektanê Kurdî miyan de amade biyê zî estê. Ferhengê ke ma enê kategorî de tesbît kerdî enê yê:

1-Ferhengekê Kirdkî-Pehlevkî-Kurmanckî, Malmîsanij (1997)

2-Ferheng-Vajname/Kurmancî-Hewramanî-Dimilî Senendajî, S.Verroj -Abdurrahman Uçaman (2002)

3-Ferheng Kurmancî-Kirmanckî (Zazakî), Çeko Kocadağ (2010)

4-Ferhenga Min a Kurdî ya bi Wêne / Ferhengê Min ê Kurdî yo Resimin, Azad Yüce (2015)

Zazakî de ferhengê vateyê verînan û îdyoman zî estê. Enê kategorî de ma enê tesbît kerdî:

1-Dersim (Zaza) Atasözleri, Mesut Özcan (1992)

2-Ferhengê Îdyomanê Kırdkî (Zazakî), Roşan Lezgîn (2005 // 2017)

3-Qese u Qesê Vırênu Leksikon, Zılfi Selcan (2013)

4-Vatenên Verînandê Ma, Zülfükar Ayyıldız (2013)

5-Zazakî Qalé Vérinu O Qala Réber / Zazaca Atasözleri ve Özlü Sözler, İbrahim Bukan (2015)

6-Vervate (Mûsqolik û Vateyê Verinanê Govdereyijan), Umer Faruq Ersöz (2017)

7-Qesê Pilunê Dêrsimi u Vatey / Dersim Atasözleri ve Deyimler, Hawar Tornecengi (2021)

8-Ferhengê Qewl û Vateyê Verînon / Deyimler ve Atasözleri Sözlüğü, Hacî Ozkal (2022)

9-Ferhengê Vateyê Verênanê Çêrmûgi / Cevat Yıldız (2024)

Warê terman de zî yew ferheng esto:

1-Ferhengê Termanê Edebî, Roşan Lezgîn (2022)

Qaso ke ma eşkayî tesbît bikerê, heta nika Zazakî de 32 ferhengî weşanîyayê. Beno ke tayê zî Înternetî ser o weşanîyayê. Ancî, çapo peyîn yê Mewlûdê Kirdî de yew ferhengek esto ke 1.050 kelîmeyî û nameyê ke Mewlûdê Kirdî de ca gênê, yew bi yew ameyê îzehkerdiş. Bi nameyê “Türkçe-Kürtçe (Zazakî Kurmancî) Hastane Terimleri Sözlüğü” sey broşur weşanîyayo. Yew zî Ferhenga Navên Nebatan a Kurdî esto, labelê eno ferheng de nameyê nebatan yê heme diyalektanê Kurdî têmiyan de ameyê komkerdiş.

Tayê xebatî zî nika dewam kenê. Mesela, xebata amadekerdişê Ferhengê Kirdî ke safî bi Zazakî mehnayê kelîmeyan îzeh benê dewam kena.

Hetê Fonksîyonelî ra Rewşa Ferhenganê Zazakî

Hetê fonksîyonelî ra zafê ferhenganê Zazakî de problemê cidî estê. Zafê înan yew îhtîyacî nêanê ca û bikarardişî rê minasib nîyê. Hetta, qismêko muhîm yê ferhegê ke Zazakî de amade biyê, sîstem û usûlê amadekerdişê ferhengî gore nêameyê amadekerdiş. Mesela, kelîmeyî (sifet, zamîr, zerf û edatî zî tede) ferheng de bêke tu verbend yan peybend bigêrê, bi halê xwu yo sade ca gênê. Karî zî, bi qismê kokî û peybendê mesderî ca gênê. La zafê ferhenganê ke Zazakî amade biyê de eno het ra problemê cidî estê.

Qismêk zî masa ser o kelîmeyî viraştê û pêşnîyaz kerdê ke nuştoxî bi enê kelîmeyan binusnê yan zî şar bi enê kelîmeyan qisey bikero. La eno het ra zî xeletîyê cidî estê. Mesela, yew xebate de semedê kelîmeya “acîl”î, kelîmeya “lezabezîye” ameya viraştiş. Sey nimûne:

“acil durum ekibi: koma rewşa lezabezîye (m), koma rewşa lezabezî (m); ekîpa rewşa lezabezîye (m), ekîpa rewşa lezabezî (m)

acil durum planı: planê rewşa lezabezîye (n), planê rewşa lezabezî (n)”

Labelê kelîmeya ke viraşta hem cayê acîlî nêgêna hem zî xelet viraşta. Çimkî Kirdî de yew sîstemê pêrabestişê kelîmeyan esto. Vengê “a” tenya dekeweno mabeynê kelîmeyê ke tekrar benê. Mesela, sey “destadest, germagerm, lezalez, nermanerm, wuşkawuşk…” La eke di kelîmeyê ciyayî bêrê têhet, bestoxê “û” dekeweno mabeyn. Mesela, sey “darûber, kelûpel, marûmûr, tarûtûr, teyrûtûr…” Eno semed ra, kelîmeyê ke ameyê viraştiş, problemin ê. Gereka merdim şixulnayişê înan de bi îhtîyat bo.

Ferhengê ke Mi Amade Kerdê

1.Ferhengê Îdyomanê Zazakî (2005 // 2017)

Mi serra 1999 de dest bi ena xebate kerd. O wext mi yew kitab yan zî yew nuşte wendbi ke Tirkî ra amebi açarnayiş. Mi bala xwu da ke îdyomê Tirkî motamot ameyê tercumekerdiş. Mesela, “kafa bulmak”ê Tirkî, sey “qafike dîyene” tercume kerdbî. Coka o wext mi ferq kerd ke arêdayiş û amadekerdişê Ferhengê Îdyomanê Zazakî yew îhtîyac o. Çimkî îdyomî zî sey kelîmeyan qiseykerdişo rojane de yenê şixulnayiş. Coka nuştoxan û qiseykerdoxan rê, xaseten karê tercumeyî de, qasê kelîmeyan îhtîyac bi îdyoman zî esto. Mi panc-şeş serran miyanê de 2.700 îdyomî arêdayî û serra 2005 de sey ferheng dayî weşanayiş. Dima, mi arêdayişê îdyoman dewam kerd, hûmara îdyoman 4.500 ra vîyarte. Bi eno qeyde, çapo diyin yê Ferhengê Îdyomanê Zazakî 2017 de weşanîya. Xebata arêdayişê enê îdyoman davîst serrî dewam kerd.

2.Ferhengê Zazakî-Tirkî & Tirkî-Zazakî (2013 // 2024 // 2026)

Amadekerdişê enê ferhengî bi vetişê rojnameyê Newepelî dest pê kerd. Wexto ke mi semedê Newepelî nuşteyî amade kerdêne yan zî redakte kerdêne, mi kelîmeyê ke zêde nînê zanayiş tesbît kerdêne. Dima qsimê Ferhengekî de muadilê înên bi Tirkî nuştêne ke wendoxî metnan asan fam bikerê. Badê, serra 2013 de, mi ena xebate sey Ferhengê Cêbî weşana. Dima zî, 2024 de, çapo diyin o hîrakerde weşanîya. Tewr peynî de zî, 2026 de çapo hîrêyin o hîrakerde weşanîya. Çapo peyîn de, qismê Zazakî-Tirkî de 13.664 madeyî, qismê Tirkî-Zazakî de 12.419 madeyî estê. Ez eşkena vajî zafê kelîmeyanê ke ferheng de ca gênê metnan ra ameyê girewtiş.

3.Ferhengê Termanê Edebî (2022)

Eno ferheng zî, badê ke unîversîteyan de beşê Kurdî abiyî û tezî ameyî nuştiş, mi dî ke eno war de yew îhtîyac esto. Eno ferheng de 603 termê ke warê edebîyatê de yenê şixulnayiş estê. Mi mehnaya her termî bi Zazakî îzeh kerda.

Xebata Ferhengan ke Dewam Kena

Xebata min a amadekerdişê tayê ferhenganê bînan zî dewam kena. Çiqas firsend bikewo mi dest, ez wext bivînî, ser o şixulîyena. Xebatê ke dewam kenê enê yê:

1.Ferhengê Mehnaya Kelîmeyan

Xebata min a îzehkerdişê mehnaya kelîmeyan rewna ra dewam kena. Wexto ke mi transkrîpsîyonê Mewlûdê Kirdî weşana, mi bala xwu da ke ciwanê ma mehnaya zafê kelîmeyanê ke metnê mewlûdî de vîyarenê nêzanê. Coka çapo diyin de mi mehnaya 1.050 kelîmeyî û nameyê ke Mewlûdê Kirdî de vîyarenê îzeh kerdî û sey ferhengek çapo diyin de weşanayî. Dima, badê ke Mealê Kirdî neşir bi, mi mehnaya 3.200 kelîmeyê ke tede vîyarenê zî îzeh kerdî û îlaweyê ena xebate kerdî.

Ez wazena xebata amadekerdişê ferhengê îzehkerdişê mehnayanê kelîmeyanê Zazakî ra yew nimûne bidî:

fek (n): 1. nm ezayê candaran ke rî de mabeynê her di alişkan, çene û lewan de esto û seba vetişê vengî, girewtişê nefesî, werdiş û cawitişê werdî yeno bikarardiş 2. nm heto akerde yê firaq yan çiyê ke zereyê înan veng o 3. nm kişte, kinar, qerax; sey fekê çemî, fekê dereyî, fekê rayirî û sn 4. nm hetê zemanî ra nizdîyê yew wextê mueyenî; sey fekê roşanî, fekê rojeyî 5. nm heto tûj yê aletanê birnayişî yê sey kardî, darey, tuwerzîn û sn 6. nm uslûb, hawayê îfadeyî 7. nm yew ziwan de ziwano aîdê cayêk ke hetê veng, şekil, sentaks û mehna ra ferqê mexsûsê xwu nîşan dano 8. nm pêroyîya xasîyetê taybetî yê aîdê muzîkê mintîqeyêk

Seke aseno, zafê kelîmeyan gelek mehnayê xwu estê û gereka şarê ma zî sey miletanê bînan mehnaya kelîmeyanê xwu bizano. Xaseten edîbî û nuştoxî gereka mehnayanê kelîmeyan baş bizanê.

2.Ferhengê Vateyê Verînan

Xebata arêdayişê vateyê verînan zî zaf verîna, wexto ke mi dest bi amadekerdişê ferhengê îdyoman kerdbi ra dewam kena. La şanso xirab, çend rey dewlete dest na kompîtur û arşîvê ma ser, heme vateyê verînan ke mi arêdaybî şiyî. Ancî zî mi nizdîyê hezar vateyê verînan arêdayê, eke qismet bo, ez firsend bivînî, înşelah ez do ferhengê vateyê verînanê ma zî amade bikerî.