zazaki.net
21 Gulane 2018 Dişeme
Girdîya Karakteran : 12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto
18 Nîsane 2018 Çarşeme 22:14

Derheqê Xebatanê Ziwanî de - 10

Roşan Lezgîn

Zemananê verî de ziwanê zafê miletan tenya ameyêne qiseykerdiş, îhtîyac bi nuştiş çinê bi. La yew zeman ame ke nuştiş û wendiş zî qasê qiseykerdişî bi îhtîyac, yanî gereka her milet ziwanê xwu bi nuştekî zî amel bikero, nêke ziwanê înan binê tesirê ziwananê nuştekîyan de mîyan ra wedarîyeno şino.

Ziwanê vatişkî de qaydeyan prosesê tarîxî de xwu rê bi xwu şekil girewto la nuştiş de gereka qaydeyî hetê êyê ke ziwanî nusnenê ra tesbît bibê û bêrê standardkerdiş. Eke nê, kaos vejyeno! Coka her nesil îhtîyacê dewrî gore gereka ziwanê xwu ser o tim bixebitîyo, ziwanî sererast û asan bikero.

Gereka esla ma nêkerin xwu vîr ra, ziwan yew esero şexsî nîyo, ma vajin, sey şîîr, hîkaye, roman, meqale nîyo ke tenya nuştoxî eleqedar bikero. Yanî ziwan milkê arzî yê kesêk nîyo ke keyfê xwu gore ser o çirhêle bikero. Ziwan tarîx ra malê muşterek yê miletî yo, sedemê sereke yê miletbîyayişê komelêk o, mîrasê neslanê ameyeyî yo. Eke merdim biwazo xwu rê yew esero nuştekî biaferno, ma vajin yew şîîr, hîkaye, roman yan meqala binusno, helbet gereka zaf dîqet bikero, çimkî webalê xebatanê nuştekî zaf giran o. La eke merdim ziwanî ser o bixebitîyo, mesela, merdim ferheng amade bikero yan zî qaydeyanê nuştişî pêşnîyaz bikero, gereka hezarqat hesas bo, zaf dîqet bikero. Çimkî xebatanê ziwanî de reya esta yew pêşnîyazo zaf qijek zî beno sedemê teşqeleyî û bi se serran dewam keno, neslê ameyeyî bîlaheq meşgul benê. Mesela, her kes pê zano ke Celadet Alî Bedirxanî xizmetêko çiqas erjaye seba kurmancî kerdo la xebata xwu ya gramerî de telafuz esas girewto û vato “Venginê ‘ê’ û ‘î’ caran nêkewenê vernîya bêvengê ‘y’. La eke enê venginî bi hawayêk bi ‘y’ wa bîyê, a game enê, yanî ‘ê’ û ‘î’ venginê “i” dir vurîyenê û eno ‘i’ keweno herinda înan.[1]

Dewamê ci de zî tayê nimûneyan nîşan dano, vano sey: “dê > diya te, vê diyê”, “pê > piyên min, vî piyî”, “rê > riya wan, van riyan”, “derî > deriyê me, vî deriyî”, “kursî > kursiyên wî, van kursiyan”, “tilî > tiliyên min, vê tiliyê”, “xanî > xaniyê te, van xaniyan”.

Enê pêşnîyazê Celadetî nuştişê kurmanckî de teşqele veto. Mi dîyo nêdîyo ena mesela ser o munaqeşe beno û hema zî nêresayo yew netîce. Homa bizano, belkî yewna seserre zî hel nêbo! Kurmancan mîyan de tayê kesê ke bêfikirîyayiş, bêpers û persîyar vanê Celadetî wina vato û eke cayêk de bivînê herfa “î” vernîyê “y” de nusîyaya qîyamet kenê ra! La tayê kesê ke ziwanî ser o xebitîyenê, ê zî bi delîl û îzehet enê pêşnîyazê Celadetî xelet vînenê. Ez bi xwu zî xelet vînena. Mesela, çeku halê sade de sey “azadî” nusîyena, eke îzafe bigêro, ma vajin, gereka sey “azadîya welatî” binusîyo. Çira ma herfa “î” ke eslê çekuye de esta wedarin û herinda ci de herfa “i” binusnin?

Kurmancî “kerdiş”ê ma ra vanê “kirin”, “herênayiş”ê ma ra zî vanê “kirîn”. Qaydeyê ke Celadet pêşnîyaz keno gore, her di cumleyê “Mi kerdo” û “Mi herênayo” gereka sey “Min kiriye” binusîyo. Oxro ke raşta ci sey “Min kiriye: Mi kerdo” û “Min kirîye: Mi herênayo” nusîyeno. Eslê çekuye çi yo, gereka o qayde binusîyo.

Ma vajin ke sinifê ewilîn yê mektebê verînî de malim bi hawayê hecekerdişî enê cumleyan musneno tutan. Zaf zehmet o ke tutî bieşkê fam bikerê çira halo sade de çekuyî sey “kirîn” yan “azadî” nusîyenê la eke îzafe bigêrê û herfa “y” bêro gereka “î” wedarîyo, herinda ci de “i” binusîyo. Eke winî bo, malimê feqîrî ganî desteyêk herfa “i” sey yêdek tim cêbê xwu de biçarnê, hecekerdiş de yewe bidê tutan a bîne apey bigêrê, dima ancî aye bidê a bîne bigêrê. Bi eno qayde perwerde beno? Çira ma halê rehetî de xwu rê hende ezîyet vejenê? Ez bawer kena, eke Celadet ewro weş biyêne, do bivatêne, mi yew xeletî kerde, ez pêşnîyazê xwu apey gêna.

Nika ma bêrin kirdkîya ma ser. Sey qaydeyêkê raştnuştişî ma ser o ameyo ferzkerdiş ke çiqas “i”yê ke vernîya “y” de yê ganî sey “î” binusîyê. Ma vajin, kitabê Rastnuştişê Kirmanckî (Zazakî) yê Grûba Xebate ya Vateyî de hûmarnameyê “2 di” esto.[2] La seraserê kitabî de û temamê hûmaranê kovara Vateyî de, ancî kitabanê bînan de eke sufîks bigêro sey “2. dîyin” nusîyayo.[3] Ferhengê Grûbe de tayê nameyî zî estê ke bi “i” qedîyenê, mesela, sey “Hêni, Pali…”. Qaydeyê nuştişî ke Grûbe ferz kerdo, eke enê nameyî îzafe bigêrê û “y” bêro peynî, gereka “i” bi “î” bibedilnîyo. Ma vajin, sey “Hêniyo serdin> Hênîyo serdin, Paliyo rengîn> Palîyo rengîn…” Neke tenya îzafe û sufîks de çiqas name û çekuyê ke tede “-iy-” esto gereka heme sey “-îy-” binusîyê, ma vajin “Diyarbekir” gereka sey “Dîyarbekir” binusîyo.

Celadet Bedirxanî pêşnîyazê xwu de goş dayo telafuzî ser û vato “î”yo ke keweno vernîya “y”yî beno “i”, coka merdim hetanî dereceyêk ey fam keno. Çimkî heqîqeten kurmancî bi o qayde telafuz kenê. La enêyê ma tam eksê Celadetî kenê, heta ke “i”yê ke keweno peynîya “y”yî zî kenê “î”.

Yê ma, gereka serçeq zî ser o bo!

Mesela, kirdkî de sufîksê kar ra viraştişê nameyî û mesderê karî “-iş” esto. Grûbe[4] vana, eke sey vengê pêrabestişî herfa “y” bikewo mabeynê çekuya karî û sufîksê “-iş”î gereka “i” bivurîyo bibo “î” û sey “-yîş” binusîyo. Ma vajin, “kombiyayiş” sey “kombîyayîş” binusîyo. Bi eno qayde heme çekuyan de zî “i”yê ke keweno peynîya “y”yî sey “î” nusnenê, ma vajin, çekuya “payiz”î sey “payîz” nusnenê. Labelê xwu dir kewenê nakokî! Çimkî hûmarnameyanê rêzkî de eno qayde ra feraxet kerdo, sufîksê “-in” de nêkerdo “-în”. Mesela, sey “dîyin, şeştîyin, hewtayin, heştayin, newayin…” nuşto.[5]

Gelo mentiqê xwu çi yo ke sufîksê “-iş” de  “i”yê badê “y”yî beno “-yîş” la sufîksê “-in” de sey “-yin” maneno? Tu îzehê xwu çin o, temamen keyfî yo.

Halo sade de eslê nameyî çi yo, gereka eynî wina zî bimano. Eke halo sade ma vanê “di” yan “Hêni”, çira “diyin” de yan “Hêniyo serdin” de ma eslê ci bivurnin? Mekteb de gama ke malim bi hecekerdiş enê çekuyan bimusno tutan çira tim desteyêk herfa “î” cêbê xwu de biçarno? Yanî eslê çekuye halo sade de “di (2)” yo, wa tim sey xwu binusîyo, çira “di” bibo “dî”?

Qet nêbo Celadetî sedemê xwu vato, la êyê ma bêke îzeh bikerê, bêke tu sedemêko maqul nîşan bidê, wina emirwarî cor de vanê. Xûyê zafê însananê ma zî wina yo, vanê filan kesî vato û bê pers û persîyar rîayet kenê.

Xulase, xizmet baş o, gereka her kes xizmetê erjanê xwu yê neteweyî bikero, ma vajin, gereka her kes ziwanê xwu rê xizmet bikero. La xizmeto raşt. Îlahîm zî xizmeto ke zerar tede çinê yo. Ma hetêk ra çim kil bikerin hetêk ra kor bikerin, xeyrê xwu çinê yo.  


[1] Celadet Alî Bedir-Xan, Bingehên Gramera Kurdmancî, Weşanên Nûdem, Çapa yekem, Stockholm 1994, r. 19
Celadet tam wina vano: “Ê, Î - Ev dengdêrên ha tu caran nakevin ber dengdara ‘y’ê. Lê heke ev dengdêr bi awakî bi ‘y’yê ve bûne hingê ev yanî ‘ê’ û ‘î’ bi dengdêra ‘i’yê diguhêrin û ev ‘i’ dikeve şûna wan.”

[2] Grûba Xebate ya Vateyî, Rastnuştişê Kirmanckî (Zazakî)”, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2005, r. 71

[3] Grûba Xebate ya Vateyî, Rastnuştişê Kirmanckî (Zazakî)”, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2005, r. 73

[4] Eke merdim heqe vajo, kesê ke Grûbe de estê, zafê înan enê çîyan ra bêxeber ê. Tayê estê, emrê xwu de yew cumle kirdkî nênuşta la bi nîyeto pak beşdar benê. Tayê zî estê, bawerîya xwu bi merdiman anê vanê ha vano mi sereyê xwu ser o dejnayo û qebûl kenê.

[5] Grûba Xebate ya Vateyî, Rastnuştişê Kirmanckî (Zazakî)”, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2005, r. 73-74

Na xebere 517 rey wanîyaya
No nuşte hema şîrove nêbîyo.