zazaki.net
22 Temmuze 2018 Yewşeme
Girdîya Karakteran : 12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto
27 Nîsane 2018 Îne 12:20

Derheqê xebatanê ziwanî de - 11

Roşan Lezgîn

Nuşteyanê verînan de behs bibi, eger ma xebata standardîzasyonî de ecele nêkerdêne, hîna baş bi. Madem ke winî ecele bi, o wext qerarê ke gêrîyayê esla sey mutleq/muqedes nîşan nêdîyê û bi tehekum û tezyîq nêrê ferzkerdiş. Gereka heme pêşnîyaz û qerarî şefaf û revîzekerdişî rê tim akerde bê. Îlahîm zî kesê ke mîsyon gênê xwu ser, gereka rexne û krîtîkî rê akerde bê. Çira? Nika ma hûmara 4. ya kovara Vateyî ra yew qerar neqil bikin û ser o bişixulîn, do mesela bineyke fam bibo. Kovare de sey qerarî derheqê sufîksanê ke sifet ra pê name virazîyeno de wina nuşte yo:

Sifet ra Name Viraştene

Kirmanckî de car ra ca formê suffîksê sifet ra nameviraştene vurîyeno (bedilîyeno). Tanî cayan de no suffîks “-îye” yo, labelê cayanê bînan de “-ey”, “-ê” yan zî “-î” yo. Kombîyayîşê ma nê forman ra “-îye” tercîh kerd.

Nimûne:

meylê kombîyayîşî”     formê b                        tirkî”

-îye.......                 -ey, -ê, -î ......................... -lık

nêweş... nêweşîye... nêweşey, nêweşê, nêweşî .... hastalık

serbest... serbestîye... serbestey, serbestê, serbestî”... serbestlik, özgürlük” (Vate-4, r. 7)

Labelê sufîksê ke kirdkî de sifetan ra pê nameyî virazîyenê hîna zaf ê. Mesela, ferhengê Grûbe ra zî ma vînenê ke “-”, “-tîye” û “-ênî” zî estê. Seba ke qerar rew gêrîyayo coka o wext enê ferq nêkerdê.

Seke aseno, Grûbe sey meylê kombîyayişî sufîksê “-îye” qebûl kerdo la “-ey, -ê” xaric êyê bînî zî sey formê standard şixulnayê. Feqet zaf bêserûber, bêîntîzam û têmîyanek şixulnayê. Temamê ferhengî de zaf tay rîayetê qerarê xwu kerdo. Nimûne:

adaylık: namzedîye (m)

amirlik: amirîye (m)

savcılık: dozgerîye (m)

Êyê bînî têmîyanek û bêserûber, tewir bi tewir rêz kerdê. Ez tenya çend nimûneyan dana. Ma vajin, qismêk de sufîksê “-îye” vernî de “-î” peynî de şixulnîyayo. Nimûne:

ağırbaşlılık: giranîye (m), giranî (m)

gayretsizlik: bêxîretîye (m), bêxîretî (m)

müezzinlik: muezînîye (m), muezînî (m)

Qismêk de sufîksê “-î” vernî de “-îye” peynî de yo. Nimûne:

açıklık: zelalî (m), zelalîye (m)

ahlaksızlık: bêexlaqî (m), bêexlaqîye (m)

verimlilik: berdarî (m), berdarîye (m)

Tayêne de sufîksê “-îye” û “-ênî” şixulnîyayê. Nimûne:

dünürlük: xinamîye (m), xinamênî (m)

kabızlık: qebzîye (m), qebzênî (m)

yakışıklılık: semtîye (m), semtênî (m)

Qismêk de sey “”, “îye” û “-ênî” rêz kerdê. Nimûne:

uzunluk: dergî (m), dergîye (m), dergênî (m)

dikişçilik: deştoxî (m), deştoxîye (m), deştoxênî (m)

erkeklik: camêrdî (m), camêrdîye (m), camêrdênî (m)

Qismêk de sey “-îye”, “”, “-ênî” rêz kerdê. Nimûne:

ağırlık: giranîye (m), giranî (m), giranênî (m)

dinleyicilik: goşdarîye (m); goşdarî (m); goşdarênî (m)

dökmecilik: rokerdoxîye (m), rokerdoxî (m), rokerdoxênî (m)

ekşilik: tirşîye (m), tirşî (m), tirşênî (m)

Qismêk de sey “-ênî”, “”, “-îye” rêz kerdê. Nimûne:

akyüzlülük: rîsipênî (m), rîsipîyî (m), rîsipîyîye (m)

Qismêk de sey “”, “-îye”, “-ênî” û “-” rêz bîyê. Nimûne:

terzilik: terzîyî (m), terzîyîye (m), terzîyênî (m), terzî (m)

Qismêk de sey “-îye”, “”, “-ênî” û “-” rêz bîyê. Nimûne:

yoksulluk: feqîrîye (m), feqîrî (m), feqîrênî (m), feqîr (m)

Qismêk de sey “-îye”, “-ênî” û “” rêz bîyê. Nimûne:

kahramanalık: qehremanîye (m), qehremanênî (m), qehremanî (m)

Qismêk de sey “-îye”, “” û “-tîye” rêz bîyê. Nimûne:

abonelik: aboneyîye (m), aboneyî (m), abonetîye (m)

Qismêk de sey “”, “-îye”, “-ênî”, “-” û “-tîye” rêz bîyê. Nimûne:

konukluk: mêmanî (m), mêmanîye (m), mêmanênî (m), mêman (m), mêmantîye (m); misafirî (m), misafirîye (m)

Qismêk de sey “-tî”, “-îye” û “” rêz bîyê. Nimûne:

şuurluluk: hişmendî (m), hişmendîyîye (m), hişmendî (m)

Qismêk de sey “-îye”, “”, “-tîye”, “-tî”, “-ênî” û “-îye” rêz bîyê. Nimûne:

sağıcılık: bêrîwanîye (m), bêrîwanî (m), bêrîwantîye (m), bêrîwan (m), bêrîyênî (m), bêrîyîye (m)

Tayê madeyan de tîre (-) dekerda mîyan. Nimûne:

bilimsellik: îlmî (m), îlmîyîye (m); zanistî, -ye, zanistî, -ye

Xulase, seraserê ferhengê Grûbe de bi eno qayde tewir bi tewir, sey tabloyê logarîtma rêz benê şinê la hewce nêkeno ma pêrune neqlê tîyayî bikin, bi hende nimûneyan mesela fam bena. Belkî ma tenya nameyê bawerîyan têdir bidin bineyna zelal bo:

Alevilik: elewîyîye (m), elewîyênî (m), elewîtîye (m); qizilbaşîye (m), qizilbaşênî (m), qizilbaştîye (m)

Hanefilik: henefî (m), henefîyîye (m), henefî (m)

Hıristiyanlık: xirîstîyanîye (m), xirîstîyanî (m); fileyîye (m), fileyî (m)

Kadirilik: qadirîyî (m), qadirîyîye (m), qadirî (m)

Müslümanlık: muslumanîye (m), muslumanî (m), muslumanênî (m); îslamîye (m), îslamî (m), îslamîyet (n), îslamênî (m)

Nakşibendilik: neqşîbendîyî (m), neqşîbendîyîye (m), neqşîbendî (m)

Sünnilik: sunîyî (m), sunîyîye (m), sunîyênî (m), sunî (m), sunîtîye (m)

Şafiilik: şafîyî (m), şafîyîye (m), şafî (m)

Şiilik: şîîyîye (m), şîî (m), şîa (m)

Yahudilik: yahudîyîye (m), yahudîyî (m), yahudî (m), yahudênî (m); cihudîye (m), cihudî (m), cihudênî (m)

Yezidilik: êzidîyîye (m), êzidîyî (m), êzidîyênî (m), êzidîtîye (m)

Yew ferhengê standardî de hende têmîyanekî, hende bêserûberî nêbena. Merdim qerar bigêro vajo kombîyayîşê ma nê forman ra -îye tercîh kerdo, êdî gereka rîayetê qerarê xwu bikero. Eke nê, heme sufîksî yenê şixulnayiş, o wext, gereka merdim qerarê ke gêrîyayo revîze bikero û heme madeyan de, çekuyanê hemmanayan zî, bi eynî tertîb kod bikero. Ma vajin, bi enê hawayî:

Alevilik: elewîyî (m), elewîyîye (m), elewî (m); elewîtîye (m), elewîyênî (m); qizilbaşî (m), qizilbaşîye (m), qizilbaştî (m), qizilbaştîye (m), qizilbaşênî (m)

Yan zî eke qerarê meylê kombîyayişî rê rîayet beno, o wext, gereka qismê standardî de heme madeyî bi enê hawayî binusîyê:

Alevilik: elewîyîye (m); qizilbaşîye (m)

Tayê çekuyan de, ma vajin termê “kirmanckî” bi tezyîq û tehekum ferzkerdiş, teberê qaydeyanê ziwanî de vernî û peynîya herfa “y” de emirwarî “-î” dayiş nuştiş la qayde, usûl, metod û krîteran de keyfî têgeyrayiş raşt nîyo!

Hende têmîyanek nuştişê sufîksanê ke sifet ra name virazenê, bîlasebeb hende dergkerdiş hewce nêkeno, raşt zî nîyo. Yew ferheng, mevajê yew ferhengê standardî de, bi eno qayde elelusûl, yanî her made bi tewirêk nuştiş qet raşt nîyo. Ena têmîyanekî û standardîzasyon pê nêkewenê.

Semedo ke ziwanî tim xwu kenê sade, basît û asan, eke mîyanê sufîksanê sifet ra viraştişê nameyî de ma tenya sufîksanê “” û “-” bigêrin, ziwanê ma rê bes ê. Labelê enê zî tesnîf bibê, ma vajin, semedê çekuyanê ke bi herfa bêvenge qedîyenê sufîksê “” û semedê çekuyanê ke bi herfa vengine qedîyenê zî sufîksê “-tî” bêro şixulnayiş. Nimûneyî:

azadî, bawerî, cahilî, camêrdî, citêrî, ciwanî, dergî, feqîrî, giranî, kilmî, rindî, serbestî, serdestî, şenikî, xeşîmî, xinizî, weşikî, veyvekî, zengînî

alewî, bawî, bira, cinî, çerçî, efendî, feqî, fitne, keyna, kole, kone, kurdî, kurrî, mela, mêrde, mislimanî, şafiî, tarî, terzî, tirkîr, wayî, zama

Pêşnîyazê mi eno yo, eke sey formê standard bi eno qayde sifetan ra nameyî bêrê viraştiş, çekuyê ma winî bêrê şixulnayiş, warê nuştiştekî de hetê mana ra zî hetê famkerdişî ra zî tu problem nêbeno. Tewr zêde bi enê sufîksan ziwanê ma hem beno ekonomîk; hem beno sade û asan, hem beno şenik û sivik, hem rehet yeno nuştiş hem rehet yeno wendiş û famkerdiş.

Tenya seba ke sufîksê “” hem semedê zafhûmarîya halê sadeyî hem semedê nîsbetî hem zî semedê halê tewênaye yê çekuyanê nêrkîyan yeno şixulnayiş, beno ke îzehetî rê hewceyî bibo la eno zî çîyêko hende têmîyanek ke fam nêbo nîyo.  

Seke aseno, enê çekuyê neweyî nîyê, mîyanê şarî de bi eno tewir ameyê vatiş. Yanî eno hawa sifet ra viraştişê nameyan xwura mîyanê şarî de winî şekil girewto. Helbet formê bînî zî estê la sey çekuyan ma formê tewr munasib û kêrameye yê sufîksan tercîh kenê. Xebata ziwanî de, xebata standardîzasyonî de, wezîfeyê ma eno yo ke ma heme şîveyan û fekanê xwu sey bitûn esas bigêrin û baş bala xwu bidin ziwanî ser, awanî û sîstemê ziwanî bişinasnin.

Xebata ziwanî de gereka ma enê hetan ra sereyê xwu bidejnin û bi sidqê safî enê tewir çîyan munaqeşe bikin ke yew havila ma ziwanê ma rê bibo, yew faydeyê ma bibo. Yan nê, ma şew û roje vajin ma heme kesê ke nusnenê pêro palto ra vejîyayê, ma vajin Vate kitabê ma yo muqedes o, ma vajin tenya ma zanê, ma elleme yê, ma çi va, o raşt o… fayde nêkeno.

Belkî her wextî ra vêşêr ewro hewceyî bi enê tewir munaqeşeyan esta çimkî xebata ma ya standardîzasyonî hende gelemşe ya ke ma çiqas ageyrin bala xwu bidin ferhengî ser, hende xeletî kewenê verê çimê ma. Ganî ma enê xeletîyan wext de tesbît bikin, munaqeşe bikin ke bêrê raştkerdiş. Eke nêrê rastkerdiş zî qet nêbo wa bêrê zanayiş. Mesela, ferheng de enê madeyî wina nusîyayê:

at koşturmak: estor/e xar dayene; estor/e vazdnayene

atı çatlatmak (ölmesine neden olmak): estor/estore bacnayene, estor/estore visnayene, estor/estore fetisnayene

Tîya de bala xwu bidê çekuya “estor, -e” ser. Di madeyê ke têbin de nusîyayê de name bi di hawayî nusîyayo. Esasê xwu de bi eno tewir nimûneyî ferheng de pirrî yê. Nimûne:

belediye başkanı: sereka/serekê şaredarî, sereka/serekê beledîya

daire başkanı: serekê/a dayîreyî

genel başkan: sereka pêroyî (m), sereko pêroyî (n)

başkan yardımcısı: 1)hetkara/ê serekî 2)hetkara/ê sereke

Bi eno qayde rîyê xisûsîyetê nêrkî-makî ra muadilê îbareyanê tirkî kirdkî de derg benê şinê. Nimûne:

belediye başkan vekili: 1)wekîla/wekîlê serekê şaredarî, wekîla/wekîlê serekê beledîya 2)wekîla/wekîlê sereka şaredarî, wekîla/wekîlê sereka beledîya

Ancî hem rîyê xisûsîyetê nêrkî-makî ra hem rîyê xisûsîyetê çekuyanê hemmanayan ra muadilê tayê îbareyanê tirkî kirdkî de derg benê şinê. Nimûne:

belediye başkan yardımcısı: 1)hetkara sereka şaredarî/beledîya, hetkarê sereka şaredarî/beledîya 2)hetkara serekê şaredarî/beledîya, hetkarê serekê şaredarî/beledîya

Yew ferheng de qet hewce nêkeno ke îbareyêk winî bi çend tewirî, hende qelebalix, hende dergûdila rêz bibo û ziwan bêro girankerdiş. Destpêkê ferhengî de îzeh bibo ke îzafe de heme sifetî nêrkî yenê şixulnayiş û nameyî zî, tenya êyê ke made de rêza verîne de vîyarenê yenê bikarardiş. Labelê wendoxî eşkenê tercîhê xwu gore formê makî û nameyanê bînan zî bişixulnê. Ma vajin ke ma do hîrê çekuyan ra yew îbare virazin:

belediye: şaredarî (m), beledîya (m)

kent: şaristan (n), bajar (n), şehîr (n)

vekil: wekîl, -e

Îbare do wina bo:

belediye başkan vekili: wekîlê serekê şaredarî

Hende basît. Qet hewce nêkeno ma yew îbareyê 3 çekuyan ra mureteb bi 2 reqeman û 2 parantezan “1)2)”, bi 2 vîrgulan “,,” û 4 slaçan “////” û 16 çekuyan derg bikin. Bi eno qayde hem ferhengî bîlaheq bikin qalind hem ziwanî bikin giran û zehmet hem zî hişê wendoxan û qiseykerdoxan bidin têmîyan ro.

Heta ke ma awanîya ziwanê xwu baş nêşinasnin û ma nuştiş de mirdî nêceribnin, heta ke ma heme xisûsîyetanê ziwanê xwu bi delîl û nimûneyan baş munaqeşe nêkin, wina serê masa de bi raydayişê ezberkî, bi raydayişê kesanê ke îlmê ziwanî ra bêxeber û belkî ziwan ra zî fam nêkenê mumkin nîyo ma ziwanê xwu bikin standard. Nimûneyê ke mi hûmara çarine yê kovara Vateyî ra neqil kerd îsbatê enê fikrî yo. Çimkî zaf eşkera yo ke o wext pêro sufîksî ferq nêkerdê. Prosesê xebate de ferq kerdê la anêgeyrayê nêewnîyayo ke çi qerar dayo. Heto bîn ra seba ke qet ser o munaqeşe nêbîyo, coka heme elelusûl têmîyanek û tewir bi tewir kod bîyê.

Gereka ma sereyê xwu enê çîyan ser o bidejnin û problemanê xwu raşt tesbît bikin, nîşan bidin, munaqeşe bikin û pêşnîyazê xwu bikin. Munaqeşeyê winasî ziwanî kenê zelal û aver benê neke fealîyetê ke toxumê xirabî ramenê. 

Na xebere 583 rey wanîyaya
No nuşte hema şîrove nêbîyo.