zazaki.net
29 Adare 2017 Çarşeme
Girdîya Karakteran : 12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto
21 Êlule 2015 Dişeme 12:36

"BETH-NAHRÎN"

Roşan Lezgîn

Eke yew kitab keyeyê mi de bo û ez nêwanî, ez vana qey webalê ey mi mil de maneno. Hetanî nika çi kitabê ke kewtê mi dest muheqeq mi wendê. Êyê ke mi hema nêwendê zî înşalah ez do biwanî. Kitabê Naûm Faîqî "Beth-Nahrîn" ke Beledîyeya Sûrî ya Dîyarbekirî 2011 de çap kerdbi heme newe firsend kewt mi dest, mi wend.

Roşinbîrê suryanîyan Naûm Faîq 1868 de Dîyarbekir de ameyo dinya û 1930 de New York de şîyo rehmet. Dîyarbekir de mektebê suryanîyan de wendo, 1888 ra dest pêkerdo Dîyarbekir, Ruha û Humus de 24 serrî malimîye kerda. Naûm Faîq suryankî, tirkî, erebkî, kurdkî û fariskî zano, Dîyarbekir de yew kovara bi nameyê "Kewkbo d-Madinho" (Estareyê Rojhelatî) veta.

Gama ke Îtalya serra 1911 de vera Osmanîyan de şerê Trablusxerbî îlan kena, Osmanî vera miletanê xirîstîyanan yê tebayê xo de har benê, coka Naîm Faîq 1912 de remeno şino Amerîka. Uca kovara "Beth-Nahrîn" vejeno. A no kitabo ke mi wend, nuşteyê Naûm Faîqî yê ke kovare de sey nuşteyê edîtorî weşanîyayê ra yeno pê.

Roşinbîrê suryanîyan Elîyo Dere ke 1950 de yew dewa Nisêbînî de ameyo dinya û nika Swêd de mesulê dezgeyanê asurîyan o, 61 hebî nuşteyê Naûm Faîqî na kovare ra arêdayê, tercumeyê tirkî kerdê. Kawa Nemirî zî tercumeyê kurmanckî kerdê. Yanî kitab de eynî nuşte hem bi suryankî hem bi tirkî hem bi kurmanckî ca gêno.

Mi waşt ez bi kurmanckî biwanî, la çi heyf ke mi tercumeyê Kawa Nemirî ra fehm nêkerd. Hetê şuxulnayîşê ziwanî ra yew nêweşîya zaf xirabe pêşkarê kurmancanê ma bîya; sey cina ke asin ra remena eynî wina ê zî çekuyanê erebkî ra remenê. Oxro ke ziwananê Ewropa ser o tesîrê latînkî çi yo hema vajîn eynî bi no qayde tesîrê erebkî zî kurdkî, tirkî û fariskî ser  bîyo. Eke ma ewro çekuyanê erebkî temamen ziwanê xo ra vejin, ziwanê ma zî temamen felc beno. Xora çîyo ke kurmancî ha kenê, tam felckerdişê kurmanckî yo. Ez hêvîdar a ke qet nêbo kirdê ma na xeletîya soranan û kurmancan teqlîd nêkerê. Çunkî bi no qayde heqîqeten ziwan beno sey kerga ruçiknaya û tu mana tede nêmenana. Seba ke meramê mi fehm bibo, ez tercumeyê kurmanckî ra yew paragraf sey nimûne tîya neql bikerî. Verî ez tirkîya ci bidî:

"Zor şartlar altında yapılan münzeviliği bazı insanlar gerçek dışı yapmalarına rağmen onu suiistimal ederek ve gerçek olduğunu göstererek insanlardan methedilmelerini arzu ederler ya da faziletleriyle şöhret sahibi olmayı dilerler." (Qismê tirkî: r. 98)"

Tercumeyê Kawa Nemirî:

"Mirovin hene, tevî ku goşegîriya li jêr şert û mercên dijwar tê kirin bi rastî û duristî nakin û xwe li wê digirin û wekî ku bi rastî û duristî dikin wê didine xuyakirin, ji mirovan divên ku pesnê wan bê dayîn an jî hêvî dikin ku bi riya xûypakiyên xwe bibin xwedî şan û şoret." (Qismê kurmanckî: r. 110)

Tercumeyê mi:

"Munzewîtîya ku di şertên zehmet de tê kirin, digel ku hinek însan bi rastî nakin lê wê suîstîmal dikin û mîna ku rast be nîşan didin û hêvî dikin ku însan medhê wan bikin yan jî dixwazin bi fezîletên xwe bibin xwedîyê şuhretê."

Nê çekuyê ke mi sey bold işaret kerdê Kawayî nêşuxulnayê. Oxro ke nê çekuyî rewna ra dekewtê ziwanê ma û heme kurdî nînan bi eynî mana şinasnenê, zanê. La çekuyê ke ey xo rê viraştê, mesela, kes nêzano "goşegîrî" çi ya. Wina aseno ke ey na çeku manaya "munzewîtî" de şuxulnaya.

Ez wazena tîya de çîyêk îfade bikerî. Mi gore, nîjad û mîlîyetê çekuyan çin o. Çekuyê ke nika ziwanê ma de estê, yan zî ma vanê qey aîdê filan ziwanî yê, kam zano kamcîn ziwanî ra mîras mendê! Çekuyî bê pasaport, bê nasname heme welatan ra bi serbestî geyrenê; bi asanî xo kenê milkê her ziwanî. Coka ziwanî neke bi çekuyan, bi sîstemê xo benê ziwan. Yanî tu zirarêkê çekuyanê xerîban ziwanê ma rê çin o, çîyo muhîm o yo ke merdim ziwanê xo goreyê sîstemê ey ra raşt bişuxulno. Xulasa mi ewnîya ke ez kurmancîya Kawa Nemirî ra fehm nêkena, mi qismê tirkî wend.

Verî ez derheqê asûrîyan de bineyke melumat bidî. Asûrî sey qewmêkê samî miletêko qedîm yê nê welatan ê, merkezê înan yew qelaya kenarê royê Dîcle de bîya. Di hezarî serrî Îsayî ra ver, seba ke tam serê rayîrê tîcaretê cîhanî yê rojhelat-rojawan, başûr-bakurî de bîyê, coka warê tîcaretî de epey aver şîyê. Hetanî seserra 14. ya Îsayî ra ver girêdayeyê Mîtanîyan bîyê, la dima benê xoser û yew împaratorî awan kenê. Paytextê înan Neynewa û Babîl bîyê. Bitaybetî hetê tarîxê nuştişî ra, bi îcadkerdişê alfabe xizmetêko zaf pîl seba medenîyetê dinya kerdo la eynî wext de vera miletanê bînan de zaf zulim zî kerdo. Axir Îsayî ra ver serra 612 de Medî pêşengîya Kawayê Asinkarî de qralê înan kişenê. A roje ra pey reyna paştîya înan raşt nêbena. Efsaneya Newroze zî roja rijîyayîşê îqtîdarê înan ra vejîyaya meydan. Eke efsane raşt bo, kurdan peynî ro dewranê asûrîyan ardo û kurdî a roje ra pey vejîyayê sehneyê tarîxî.

Dewleta înan rijîyena la asûrî sey milet manenê. Badê vilabîyayîşê xirîstîyanîye hetê dînî ra çend mezheban ser o cêra benê, nîfaq keweno mîyanê înan û serederîya xo nêvînenê. Tewr peynî de furxûnê 1915î de dewleta tirkan pa armenîyan ê zî qetil kerdî, qismêk tehcîr bîy, welatan ra bîy vila. Asûrî seba furxûnê serra 1915î vanê "Seyfo" (şimşîr; qilîç).

Vanê Mezobotamya welatê ma yo. Coka manaya mabeynê her di royan Dîcle û Feratî de ci ra vanê "Beth-Nahrîn" û Naûm Faîqî zî Amerîka de kovara xo bi nê nameyî veta. Nika suryanîyan ra tayê dorûverê Mêrdînî de hîna zaf Midyad de, tayê Sûrîye de û tayê zî Kurdîstanê Başûrî de estê. La merdim eşkeno vajo ke her cayê dinya de nufûsêko muhîm yê asûrîyan esto, vanê heme asûrî nika qasê hîris mîlyonî estê.

Naûm Faîq kovara de zaf rey zemananê verênan yê tarîxê miletê xo ano xo vîr û venga asûrîyan dano ke xo bikerê yew û ancî bibê sey verî. Yew roportajê xo de sey şîîre qisey keno, vano:

"Ey suryanîyên hewn ra şîyar bên, tu çîyêk nêmend ma dest de, tena sereyê ma de muyêk menda. Xezînaya ma tarûmar bîye, dest ra şî rêzdarîya ma, şarê ma xerîban rê bîyo kole. Zemanêk ma fermanî dayne, la roja ewroyî de ma ameyê qewirnayîş, û ma sey koleyan mendê. Welatê ma Beth-Nahrîn o, roja ma de ewladê ey welatê xo terk kenê, û dinya ra benê vila. Şarî bîyê serwerê welatê ma, erdanê ma yê dewlemendan ser o, û zeîf kerd hêzê miletê ma yê xurtî." (Qismê tirkî: r. 8-9)

Vano "Beth-Nahrîn! Ti erdê ma yê. Ti roşnê ma yê û ti şefeqê ma yê. Ziwan û alfabeya ma to ra zayê." (Qismê tirkî: r. 11)

Vano "Kerraya bingeyîne yê suryanîtî tena û tena bi wendişê ziwanê baw û kalan, bi wendişê kitab, kovar û rojnameyê ke ziwanê ma de çap benê yena ronayîş. Mileto ke ziwanê dayîka xo de perwerde nêbo û nêwano, nasnameyê xo yê etnîkî keno vîndî, mileto ke nasnameyê xo dîyar nêkero zî mumkin nîyo ke sey milet bêro şinasnayîş." (Qismê tirkî: r. 58)

Naûm Faîq vano "korîtîya fikrî korîtîya çiman ra zehmetêr a", "roşnê keyeyî lamba ya, la roşnê dinya zî alim ê" û nuşteyanê xo de behsê tarîxê asûrîyan keno, behsê nêweşîyanê miletê xo keno û sey lamba tim rayîr mojneno miletê xo. Bitaybetî zaf qîymet dano ciwîyayîşê ziwanî.

Yew ca de gama ke kurdan sey referansî bi başîye nîşanê asûrîyan dano, zaf keyfê mi zî ame. Vano "Sey nimûneyî, erebî kamcayê dinya de benê wa bibê, Misir de, Spanya de, Îraq de, welatê persan de, Sûrîye de, Beth-Nahrîn de, ziwanê xo qisey kenê û zaf cad kenê ke ziwanê înan aver şiro. Armenî zî eynî hawa, Rûsya de, Tirkîya de, Bulxarîstan de, Tatarîstan de, Hindîstan de, Amerîka de, Parîs û London de bê, ziwanê xo qisey kenê, kovar û kitabanê xo çap kenê û mekteban de danê wendiş. Kurdî zî her cayo ke şinê û tede manenê de ziwanê xo qisey kenê. Proto-suryanîyê ke alfabeya tewr verêne îcad kerda, nuştiş musnayo dinya û çarîgêkê dinya ser o hukim kerdo ziwanê xo kerdo xo vîr ra û sewbîna ziwanan qisey kenê." (Qismê tirkî: r. 58)

Mi gore derheqê kurdan de tesbîtê Naûm Faîqî rast o, kurdî wina bî. Mesela, kurdê parçeyanê bînan wina yê, vera fariskî û erebkî de ziwanê xo muhafeze kerdo û kenê. Heta kurdê ke Qirxizîstan de ciwîyenê, înan zî terkê ziwanê xo nêkerdo. La ewro, kurdê ke tirkî musenê, mezgê înan zaf leze xeripîyeno, hesabê tirkî ser o terkê ziwanê xo kenê. Nîsbet bi kurmancan kirdê ma zaf leze asîmîle benê.

Ma eşkenê tarîx û ehwalê miletanê bînan ra dersanê zaf cidîyan bigîrin. Sey kirdêk, wendişê nê kitabî ra çîyo tewr muhîm ke mi sere de mend yan zî ame mi vîr, no yo. Eke miletêk ziwanê xo bikero vîndî zaf zehmet o ke sey milet bimano. Hela mevajîn eke dînê xo yo taybet sey cihûdan çin bo, xora tavilî sey vewra hamnanî vilişîyeno şino.

Mi gore faktoranê tewr muhîman yê ciwîyayîş yan zî vîndîbîyayîşê ziwanî ra yew welat o, yanî erdo ke qedîmî ra o ziwan tede qisey bîyo. Eke milet ê erdî terk bikero, herrîya xo ser ra bisemetîyo, welatê xo ra bikewo dûrî, êdî zaf zehmet o ke ziwanê ê miletî biciwîyo.

Na xebere 1483 rey wanîyaya
ŞÎROVEYÎ
di çeku
yew kürmanc
Kek Roşan;Kürmanci'de meth/övgü için pesın/pésn kelimesi kullanılıyor.Ata sözü bile var.hesıno xü pesıno(işe yaramayan kişinin öz övünmesi)digorda bu kullanılıyordu,çocukluğumuzda.Ayrıca mırov değil,merıv tabii ki gerçek ve doğru kullanımdır.
21 Êlule 2015 Dişeme 19:02