Sempozyumê Ziwanê Dayike ra Çend Notî

Emser, hetê Eğitim-Senî ra bi wesîleya “21 Sibat Roja Ziwanê Dayîke ya Cîhanî” Anqara de bînaya Yewîya Baroyanê Tirkîye de yew sempozyum ame organîzekerdiş. Hem zereyê Tirkîye ra hem zî teberê Tirkîye ra gelek aktîvîstê ziwanî beşdarê enê sempozyumî biyî. Seba ke eno sempozyum de miletê ke erdê xwu ser o cûyenê û qederê ziwanê înan zî sey qederê ziwanê ma Kurdî diyar nîyo ardî têhet, coka mi çim de zaf ercaye bi. Eno semed ra Komîsyonê Ziwanî yê Eğitim-Senê Erxenî û eynî wext de hemseroka şûbeyê Eğitim-Senê Erxenî mamosta Gülser Sarıgül û înan waşt ez sey temsîlkarê Eğitim-Senê Erxenî beşdarê enê sempozyumî bibî. Mi zî bi keyfweşî qebûl kerd û înan rê sipas kerd. Hetta, mamosta Gülsere va “Nîsbet bi Kurmancî, Zazakîya ma hîna zaf tehlîke de ya. Û seba ke ti Zazakî ser o şixulîyenê, ti beşdar bibê hîna baş beno.”

Sempozyum, bêxeca roniştişê destpêkî, pêro piya hîrê roniştişî bî.

Babeta Roniştişê Yewinî: TIRKÎYE Û DINYA DE POLÎTÎKAYÊ ZIWANÎ

Babeta Roniştişê Diyinî: DINYA DE BINGEYÊ ZIWANÊ DAYIKE SER O MODELÊ PERWERDEYÊ ZAFZIWANÎYE

Babeta Roniştişê Hîrêyinî: BINGEYÊ ZIWANÊ DAYIKE SER O EGERÊ TIRKÎYE DE MINAQEŞEYÊ MODELANÊ PERWERDEYÊ ZAFZIWANÎYE EŞKENÊ SENÎ TETBÎQ BIBÊ

Ez wazena enê zî vacî, çi heyf ke eno sempozyum de sey roniştişî ca nêdiya Zazakî. Tenya destpêk de sekreterê pêroyî yê Eğitim-Senî Zülküf Güneşî bername bi Zazakî akerd. Eno zî muhîm o, la mi çim de gereka veng bidiyayne yew nuştoxê Zazakî zî. Mi badê sempozyumî tayê embezanê Eğitim-Senî rê behsê ena kemanî kerde û mi ê rexne kerdî.

Mi her roniştiş de qiseykerdişê qiseykerdoxan ra tayê çî not kerdî û mi waşt ez enê notanê xwu wendoxanê Zazakî dir bare bikerî.

Roniştişê Destpêkî

Roniştişê destpêkî de sekreterê pêroyî yê Eğitim-Senî Zülküf Güneşî bi Zazakî qisey kerd. Zülküf Güneşî va “Bi ziwanê dayike perwerde dîyayiş, yew prensîbo unîversal o. Seke Yaşar Kemal zî vano ‘Dinyaya ke tenya yew vile rê, yew boye rê, yew ziwanî rê û yew dînî rê menda, a dinya keyeyê xwu raşanayo. A dinya cehenem ra beterêr a.’ Ewro seba ke ma enê rengan muhafeze bikerê ameyê têhet. Cigeyrayişê ke ma dest de yê gore wendekarê ke bi ziwanê dayika xwu perwerde benê, ê wendekarî dersanê xwu de hîna serkewte yê. Ma wexto ke ewnîyenê Tîrkîye ra, tenya Eğitim-Sen ziwanê dayike de perwerde wazeno. Meselaya ziwanî ser o hesasîyetê sendîkayanê bînan çinê yo.” Badê qiseykerdişê Zülküf Güneşî serekê pêroyî yê Eğitim-Senî Kemal Irmakî silam da beşdaran.

Serekê pêroyî yê Perwerdeyê Enternasyonalî Mugwena Maluleke Afrîka ra bi wasitaya vîdeoyî yew mesaj şirawit. Va “Seba ke dinya de heme gedeyî bi ziwanê dayike perwerde bivînê, gereka ma her tim micadele bikerê. Tirkîye de Eğitim-Sen eno war de yew karo zaf baş keno.”

Hemsereka pêroyî ya KESKİ Ayfer Koçak zî va “Eğitim-Sen Tirkîye de bitaybetî beşê perwerdeyî de wazeno heme wendekarî bi ziwanê xwu perwerde bibê. Perwerdeyê bi ziwanê dayike yew heq nîyo, yew rewşa mecbûrî ya.”

Roniştişo Yewin

TIRKÎYE Û DINYA DE POLÎTÎKAYÊ ZIWANÎ:

BINGEHÊ ZIWANÊ DAYIKE SER O YEWZIWANÎ RA VER BI ZAFZIWANÎYE

Moderator: Ramazan Gürbüz

Elçin Aktoprak: Ziwanê Dayike Ziwanê Kamî yo: Polîtîkayê Hemwelatîbiyayişî, Nasname û Ziwan

Elçin Aktoprak qiseykerdişê xwu de va “Ziwan, sîstemê têkilîya ma ya dinya yo. Ziwanê dayike, waştiş ra îbaret nîyo. Yanî yew heqo tebîî yo. Rejîmî, bitaybetî bi perwerde, artêşe û burokrasî ziwanî dekenê binê tehekumê xwu. Yew rejîm bi şeklo qestî yew ziwanî yan şenik nawneno yan zî sey unsûrê tehdîdî vîneno. Nika Tirkîye de yew proseso newe esto. Nika behs kenê ke TBMM de yew rapor ameyo nuştiş. La ma wexto ke ewnîyenê raporî ra behsê Ziwanê Dayike nêbeno. Tirkîye de halê hazir heştiyes hebî ziwanî tehlîke de yê. Ma enê ziwanan tenya bi Enstîtuya Ziwananê Ganîyan nêeşkenê bixelesnê.

Xwura dinya de halê hazir rejîmê otorîterî serdest ê. Nimûne, Amerîka de bi milyonan însanî ziwanê Îspanyolî qisey kenê. La wexto ke ma ewnîyenê, Amerîka de eno ziwan sey resmî nîno vînayiş. Donald Trumpî demeyêk verî, yew kombiyayiş de yarîya xwu bi ziwanê Îspanyolî kerde. Yanî dinya de seba ke rejîmê otorîterî serdest ê, ena rewşe ameyeyê ziwanan ser o zî tesîr kena.

Michiel Leezenberg: Bingeyê Ziwanê Dayike Ser o Egerê Perwerdeyê Zafziwanîye

Mi gore, qederê ziwanê Berberî û qederê ziwanê Kurdî pê manenê. Ziwanê Berberî hîna zaf Fas de yeno qiseykerdiş. Wexto ke ma ewnîyenê şiîranê Melayê Cizîrî û yê Feqîyê Teyran ra, enê şiîran de unsûrê şiîre bi yew şeklo serkewte nusîyayê. Û eno terzê înan seke bi şeklê vatişkî resayo roja ma ya ewroyî. Edebîyatê Kurdî seserra 17. û 18. ra dima hem bi vatişkî hem zî bi nuştekî aver şiyo. Ez reyerey vecîyena seyahet. Ez zaf reyî vînena ke zafê însanan ziwanê xwu ra şermayenê. Kurdan de zî ena rewşe mewcûd a.

Nejla Kurul: Tirkîye de Polîtîkayê Îdarekerdişê Perwerdeyî û Perwerdeyê bi Ziwanê Dayike

Miletê Yewbîyayeyî (BM) Tirkîye rexne kenê, vanê “To eqalîyetê xwu tam nêşinasnayê. To heqê ziwan û perwerdeyî birnayo yan zî tay dayo. To de hurîyetê fikir û îfadeyî zî çinê yo.”

Tirkîye vera enê rexneyan de xwu midafea kena, vana “Mi reformî kerdê. Mi medya serbest verdaya. Mi unîversîteyan de Beşê Ziwanan akerdo. Mi dersê weçîniteyî ardê mekteban.” Tabî wexto ke ma ewnîyenê partîyanê mixalifan ra, ê zî meselaya zîwanî ser o nêvindenê. Ê zî wazenê ke Tirkîye de bêxeca Tirkî perwerde nêdiyo.

Tirkîye, mektebanê eqalîyetan ra vana “Temam, şima eşkenê mekteban akerê, labelê heme îhtîyacê mekteban aîdê şima yo.”

Normalê xwu de, bi ziwanê dayike perwerde gereka Vermekteb (Ana Okulu) de dest pê bikero. Serra 2014 de Tirkîye de yew qanûn ame qebûlkerdiş. Enê qanûnî gore, Kurdî eşkayne bi Kurdî mekteb akerê. Labelê hema enê serranê peyînan de Adnan Fırat Bayarî waşt Diyarbekir de bi şeklê zafziwanî yew mekteb akero, la Wezaretê Perwerdeyî destûr nêda. Eynî dewlete şina sewbîna miletan ra vana “Seba Tirkî mekteban akerê.”

Nika mekteban de Kurdî sey dersa weçînite diyena. La eno heq bi xwu hetê hiqûqî ra wahîrê yew bingeyî nîyo. Ewro esto, beno ke siba çinê bo.

Baskın Oran: Hiqûqê Miyannetewî de û Tirkîye de Bingehê Ziwanê Dayîke Ser o Egerê Perwerdeyê Zafziwanîye û Çarçewaya Hiqûqî

Wexto ke ma ewnîyenê tarîx ra, Lozan de beynateyê madeyanê 37-45 de behsê heqanê eqalîyetan beno. Sewr de zî hem bi nuştekî hem zî bi vatişkî behsê heqê eqalîyetan beno. Normalê xwu de heqî di qism ê: Heqo Negatîf û Heqo Pozîtîf. Normalê xwu de mîletê ke statuyê eqalîyetî de yê, wahîrê hîna zaf heqan ê.

Fatma Gök: Tirkîye de Polîtîkayê Ziwan û Perwerdeyî: Rewşa Mewcûde û Îmkanî

Fatma Gök warê heqanê însanan de micadele kena. Fatma Gök gore TBMM de meseleyê kurdan ser o yew xebate esta; labelê kişta bîne de bi Kurdî qiseykerdiş qedexe yo. Tîya de yew nakokî esta.

Cemil Güneş: Tirkîye de Bingeyê Ziwanê Dayike Ser o Perwerdeyê Zafziwanîye, Mîtî û Raştîyî

Ez tim behsê Efsaneya Babîlî kena. Çimkî Efsaneya Babîlî gore verê cû tenya yew ziwan qisey biyêne. Însanan seba ke Homa qehirnayo Homayî ziwanê înan yewbînan ra ciya kerdo. Homayî bi eno qeyde waşto ke însanan ceza bikero.

Dinya de hewt hezarî ziwanî estê. Nizdîyê di seyî heban zî dewletî estê. Labelê dinya de tenya %4ê enê ziwanan wahîrê statu yê. Ez wazena enê zî îlawe bikerî, her çares rojan de yew ziwan mireno.

Merdimo ke wahîrê zafziwanîye bo, hetê têkîlî ra sewbîna însanan dir hîna baş qisey keno.

Yew gede di serrîya xwu ra heta panc serrîya xwu gereka marûzê ziwanê dayika xwu bibo. Çimkî enê serrî hetê banderbiyayişê ziwanî ra seba gedeyî yew demo krîtîk o.