Türkçe-Zazaca Sözlüğün 3. Genişletilmiş Baskısı Çıktı

Türkçe-Zazaca Sözlük & Ferhengê Zazakî-Tirkî’nin genişletilmiş üçüncü baskısı Nûbihar Yayınları’ndan çıktı. Zazakî okur ve yazarların ihtiyacını doğru ve pratik bir şekilde karşılamak amacıyla hazırlanan bu sözlük 13.5 x 21 cm ebadında 496 sayfa ve iki bölümden oluşuyor. Zazakî-Tirkî bölümünde 16.961 madde, Türkçe-Zazaca bölümünde ise 15.677 madde vardır. Zazakî sözcüklerin çoğunluğu Zazakî olarak yazılmış olan birçok eser taranarak derlenmiş ve yazı dili formunda kadedilmiştir. Dolayısıyla sözlük, bu özelliğiyle Zazakî yazmak isteyen yazarlar için aynı zamanda sözcüklerin doğru yazım klavuzu niteliğindedir.

Sözlüğün Önsözü

Sözlük, genel anlamıyla, bir dildeki sözcükleri alfabetik sırayla vererek anlamlarını açıklayan ya da başka bir dildeki karşılıklarını gösteren eserdir. Elinizdeki bu eserde, Zazakî Kürtçesinde kullanılan veya kullanımı muhtemel sözcüklerin Türkçe karşılıkları, yine Türkçede kullanılan sözcüklerin de Zazakî karşılıkları verilmiştir.

Bundan önce bu yönde hazırlanmış başka sözlükler de vardır elbette ama bunlar genel olarak kullanışlılık ve yararlanma açısından okurların veya yazarların ihtiyacını karşılamaktan uzaktır. Kimi çok dar bir envanterle amatorce hazırlanmış. Kimisi dilbilgisi ve sözlük bilimden uzak ama iyi niyetle sırf sözcük sayısını çok göstermek için işe yaramayan sözcükler türetilerek hazırlanmış. Kimisi de, hazırlayıcılarının Zazakînin dilsel sistemine yeterince vakıf olmadan, leksikolojisi yeterince analiz edilmeden, sözcükler tasnif edilmeden, üsttenci bir mühendislik anlayışıyla, sözüm ona dili “standardize” etme sloganıyla türetilmiş veya farklı şekillerde alınmış dörtköşe sözcükler kalabalığından oluşmaktadır.

Zazakî okur ve yazarlarının ihtiyacını doğru ve pratik bir şekilde karşılamak için hazırlanan bu sözlük iki bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde Zazakî Kürtçesinde kullanılan veya kullanılması muhtemel olan 16.961 sözcük ve Türkçe karşılıkları, ikinci bölümde ise 15.677 Türkçe sözcük ve Zazakî karşılıkları verilmiştir. Zazakî sözcük envanterinin çoğu Zazakî yazılmış birçok eser taranarak derlenmiş ve yazı dili formunda yazılmıştır. Bu yönüyle, elinizdeki bu sözlük, Zazakî yazmak isteyen yazarlar için aynı zamanda bir sözcük doğru yazım kılavuzu niteliğindedir.

Bu envanter mütevazi görülebilir, yani Zazakîde kullanılan veya kullanılması muhtemel olan sözcük sayısının daha fazla olması mümkündür elbette. Ama unutulmamalıdır ki her dilde, sözcük envanterininin gelişimi veya değişimi, dilin kullanım düzeyine paralel olarak değişmektedir. Dolayısıyla, her dildeki sözlük çalışması da dinamik bir durum arzetmektedir. Öte yandan, bu sözlüğün pratik bir kullanıma uygun olması esasına özen gösterildiğinden, sözcüklere sadece kök halleriyle eksiz olarak yer verildiği, herhangi bir sözcük türetimine gidilmediği, bileşik ve deyimsel fiillere de yer verilmediği bilinmelidir.

Zazakî Kürtçesinde isim sözcükler yalın halde eril (n), dişil (m) ve çoğul (zh) özellik gösterdiğinden, önlerine parantez içinde “(n), (m), (zh)” harfleri eklenerek bu özellikleri gösterilmiştir. Ama sıfat sözcükler, kullanıma göre eril (n), dişil (m) ve çoğul (zh) özellik alabildiklerinden takısız halleriyle yazılmıştır. Edat grubuna giren sözcükler, cinsiyet açısından bir özellikleri olmadığından yalın halleriyle yer almıştır. Fiil sözcükler ise, Zazakîde hem fiil mastar eki hem fiilden isim türetme eki olan “-iş” takısıyla, örneğin, “akerdiş (n): açma[k]” şeklinde verilmiştir. Yani Zazakî Kürtçesindeki “akerdiş” sözcüğü, kullanıma göre, Türkçe olarak hem “açma” hem “açmak” anlamındadır. Bu tür sözcükler, Türkçede iki anlamı da kaşlıdakılarından dolayı Zazaca-Türkçe bölümünde bu tür Türkçe sözcüklerin sonundaki “-k” takısı “[k]” şeklinde köşeli parantez içine alınmıştır.

Sözlüğün Türkçe-Zazakî bölümü için bilinmesi gereken diğer bir husus da şudur. Örneğin, Türkçedeki “kaymakam” sözcüğünün karşılığı Zazakîde “qeymeqam” şeklinde, ama “kaymakamlık” sözcüğünün karşılığı “qeymeqamî (m), qeymeqamtî (m), qeymeqamîye (m)” şeklinde verilmiştir. Çünkü Zazakîde, bu tür sözcükler “-î” takısıyla soyut isim anlamını, “-tî” takısıyla meslek, iş, görev hatta davranış anlamını, “-îye” takısıyla da yer, mekan anlamını oluşturur.