Çapo 3. o Hîrakerde yê Ferhengê Zazakî-Tirkî Vejîya

Çapo hîrêyin o hîrakerde yê Ferhengê Zazakî-Tirkî & Türkçe-Zazaca Sözlük Weşanxaneyê Nûbiharî ra vejîya. Eno ferheng, seba ke îhtîyacê wendoxan û nuştoxanê Zazakî bi yew hawayo raşt û pratîk biyaro ca amade biyo, ebadê 13.5 x 21 cm de 496 rîpelî û di qisman ra îbaret o. Qismê Zazakî-Tirkî de 16.961 madeyî, qismê Türkî-Zazakî de zî 15.677 madeyî estê. Zafê kelîmeyanê Zazakî gelek eserê ke bi Zazakî nusîyayê ra ameyê arêdayiş û formê ziwanê nuştekî de ameyê qeydkerdiş. Coka eno ferheng, bi enê xisûsîyetê xwu semedê înanê ke wazenê bi Zazakî binusnê, eynî wext de rêberê raştnuştişê kelîmeyan o

Nuşteyê derheqê ferhengî de:

Bi yew mehnaya pêroyî, esero ke tede kelîmeyê yew ziwanî bi hawayê alfabetîk yenê rêzkerdiş û mehnayê înan îzeh benê yan zî yewna ziwan de muadilê înan yenê dayiş ra ferheng yeno vatiş. Eno esero ke destê şima de yo de kelîmeyê ke Kurdîya Zazakî de yenê şixulnayiş yan zî şixulnayişê înan muhtemel o, ameyê rêzkerdiş û muadilê înan yê Tirkî ameyê dayiş, dima kelîmeyê Tirkî ameyê rêzkerdiş û muadilê înan yê Zazakî ameyê dayiş.

Enê ra ver, helbet ferhengê ke bi eno hawa ameyê amadekerdiş estê la enê umûmen hetê bikarardiş û îstîfadekerdişî ra caardişê îhtîyacê wendoxan û nuştoxan ra dûrî yê. Tayê bi yew envantero teng û amatorane amade biyê. Tayê bi yew niyeto baş la zanayişê îlmê ziwanî û îlmê amadekerdişê ferhengî ra dûrî sirf seba ke Zazakî de hûmara kelîmeyan zêde nîşan bidiyo kelîmeyê ke kêrê çiyêk nînê ameyê viraştiş û amade biyê. Tayê zî, amadekarê ci bêke qaso ke îcab keno waqifê sîstemê ziwanî yê Zazakî bê, bêke leksîkolojîyê Zazakî baş analîz bibo, bêke kelîmeyî bêrê tesnîfkerdiş, bi yew terzo jakobenîst yê muhendîsî, qelebalixê kelîmeyanê çargoşeyan ke qaşo bi sloganê “standardîze” kerdişî ameyê viraştiş yan zî şeklanê ciyayan de ameyê girewtiş ra îbaret ê.

Eno ferhengo ke semedê yew îhtîyaco raşt û pratîk yê wendoxan û nuştoxanê Zazakî amade biyo di qisman ra îbaret o. Qismo verîn de 16.961 kelîmeyê ke Zazakî de yenê şixulnayiş yan zî şixulnayişê înan muhtemel, bi hawayê alfabetîk rêz biyê û muadilê înan ê Tirkî, qismo diyin de zî muadilê Zazakî yê 15.677 kelîmeyanê Tirkî ameyê dayiş. Zafê envanterê kelîmeyanê Zazakî gelek eserê ke bi Zazakî nusîyayê ra ameyê arêdayiş û formê ziwanê nuştekî de ameyê nuştiş. Eno ferhengo ke destê şima de yo, bi eno xisûsîyetê xwu semedê înanê ke wazenê Zazakî binusnê eynî wext de rêberê raştnuştişê kelîmeyan o.

Beno ke eno envanter mitewazî biaso, yanî helbet mimkun o ke hûmara kelîmeyanê ke Zazakî de yenê şixulnayiş yan zî şixulnayişê înan muhtemel hîna zêde bo, la her ziwan de zêdiyayiş yan zî bedeleyîyayişê envanterê kelîmeyan peralelê bikarardişê ê ziwanî gore vurîyeno. Coka her ziwan de xebata ke ferhengî ser o bena zî yew rewşa dînamîke erz kena. Heto bîn ra, seba ke eno ferheng yew bikarardişê pratîkî rê minasib amade biyo, tenya ca diyayo kokê kelîmeyan, kelîmeyê neweyî nêameyê viraştiş û ca nêdiyayo fiîlanê terkîbî û tehbîrkî zî.

Kurdîya Zazakî de kelîmeyê nameyî seba ke halo sade de zî xisûsîyetê nêrkî (n), makî (m) û zafhûmarkî (zh) nîşan danê, vernîya enê tewir kelîmeyan de miyanê parantezî de herfê “(n), (m), (zh)” ameyê ronayiş û eno xisûsîyetê înan ameyo nîşandayiş. La kelîmeyê sifetî seba ke bikarardişî gore xisûsîyetê nêrkî (n), makî (m) û zafhûmarkî (zh) gênê, coka bi halê xwu yo sade ameyê nuştiş. Kelîmeyê ke grûba edatan ra yê, seba ke hetê cinsîyetî ra yew xisûsîyetê înan çinê yo, bi halê xwu yo sade ca gênê. Labelê kelîmeyê fiîlî bi peybendê “-iş”î ke hem mesderê fiîlan hem zî seba fiîl ra viraştişê nameyî yeno şixulnayiş, mesela, sey “akerdiş (n): açma[k]” ameyê dayiş. Yanî kelîmeya “akerdiş”î, bikarardişî gore, Tirkî de hem yena mehnaya “açma”yî hem yena mehnaya “açmak”î. Seba ke enê tewir kelîmeyê Zazakî eşkenê Tirkî de di mehnayan biyarê ca coka qismê Zazakî-Tirkî de peybendê “-k” yê kelîmeyanê Tirkî bi hawayê [k] gêrîyayo miyanê parantezê goşedarî.

Semedê qismê Tirkî-Zazakî yewna xisûso ke gereka bêro zanayiş zî eno yo. Mesela, muadilê kelîmeya “kaymakam”ê Tirkî Zazakî de sey “qeymeqam” ameyo dayiş la muadilê kelîmeya “kaymakamlık”ê Tirkî Zazakî de sey “qeymeqamî (m), qeymeqamtî (m), qeymeqamîye (m)” ameyo dayiş. Çimkî Zazakî de enê tewir kelîmeyî bi peybendê “-î” mehnaya nameyê miceredî, bi peybendê “-tî” mehnaya nameyê meslek, kar, wezîfe û heta ke reftarî, bi peybendê “-îye” zî mehnaya nameyê ca û mekanî gênê..