zazaki.net
19 Tebaxe 2017 Şeme
Girdîya Karakteran : 12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto
29 Êlule 2013 Yewşeme 08:39

Sempozyumê Dêrsimî ra Dima

Nadîre Guntaş Aldatmaz

Sempozyumê mîyanneteweyî yê Dêrsimî yo diyin, Mamekîye de rojanê 20-22 êlule 2013 de virazîya. Seke nameyê xo ra kî aseno, sempozyum mîyanneteweyî bî û çiqas ke zafê xo kirmancî bê kî zaf kesî welatanê cîya-cîyayan ra ameybî. Mavênê nê hîrê rojan de zaf akademîsyenan û cigêrayoxan qisey kerd. Kesê ke goşdarî kerdêne kî zaf aktîvî bî. Înan kî bi persanê xo hereket da sempozyumî. Tayê mevzûyê sempozyumî nîya bî:

Problemê Kurdan û Çare

Tekîlîya Dêrsimî û Elewîyîtîye

Ziwan û Polîtîka

Tarîx û Sîyaset

Hîkayeyan de Dêrsim

Mîtolojî-Tarîx-Arkeolojî

Tarîxo Polîtîk o Nêzdî

Ekonomî-Polîtîk

Ziwan û Alfabe

Prosesê Qanûnê Neweyî de Kurdî û Elewî

Edebîyat

Qizilbaşîye, Elewîyîtîye û Ocaxî

Senî ke mevzûyan ra kî aseno problemê bingeyênî no sempozyum de ameyî qiseykerdene. Her kes zaneno ke şarê Dêrsimî zaf polîtîk o, Dêrsim de binê her kemere ra organîzasyonê vejîno. Nê organîzasyonî mîyanê xo de kî ancî bîyê parçe-pirtleyî. Yanî Mamekîye de fikrî zaf ê. Heqa her çî de fîkrê her kesî esto û nê fikrî her ke vurîyayê organîzasyonode bîn vejîyayo.

No sempozyum de, nê fikrî ameyî têver:

1-Şarê Dêrsimî elewî yo.

2- Şarê Dêrsimî kirmanc o.

3- Şarê Dêrsimî zaza yo.

4- Kirmancî kurd ê.

5- Kirmancî kurd nîyê.

6- Zazayî kurd ê.

7- Zazayî kurd nîyê.

8-Kurdî elewî nîyê.

9-Elewî kurd nîyê.

10-Şarê Dêrsimî musluman nîyo.

11-Şarê Dêrsimî muslumano rastkên o.

12-Şarê Dêrsimî ne kurd ne zaza yo, şarê koyê Mutî yo û welatê Muzirî (Munzur ülkesi) ra yo.

Eke nêşermayêne ez bawer a ke vatêne “En heqîqî musluman û tirk şarê Dêrsimî yo” kî. La êdî qiseyo nîyanên zaf eyb o, çike sîstem bi xo naye qebul nêkeno.

Roja verêne qiseykerdişê destpêkî ra dima panelîstan problemê kurdan û çareyî ser o qisey kerd. Problemê kurdan, hama-hama pêroyê sempozyumî de ame re ziwan. Tirkîya çitur demokratîk bibo ke no problem biqedîyo, ser o hurenayîş bî. Her kesî fikrê xo vat. Tayê telebeyan bi persanê xo yê zaf cesuran uca de ca girewt. Bara xo rê, ez zaf şa bîya ke nê probleman ser o hende rehet qisey kerdêne. Mesela, lajekê qal girewt û rektorê unîversîteya Dêrsimîî ra pers kerd va “No senê ‘açılım’ o ke ziwanê dayîke de perwerde çîn o. No senê demokrasî yo ke ma fikrê xo rehet îfade nêkenîme. Salone de polîsê sîvîlî çayê estê?”

Esas, ez cewabê rektorî rê şaş bîya. Rektorî va “Wexto ke heyetê merdimanê rîsipîyan (akil adamlar) ame Dêrsim, ma kombîyayîşê viraşt. O wext kî telebeyê wişt ra, pers kerd, va na merdimo ke serekê şima yo, nameyê xo Ataturk o, merdo. La şima o berdo cayode rindeko girs de dardo we. Tim şonê, ziyaret kenê. Serekê şarê kurdan hîna weş o, heyat der o. Şima o kî berdo cayode tengo şeş metreyi de ca kerdo. Kes kî nêşîkîno şêro dîyarê ey.

Çîyo de bîn, eskerê şima ke merdî şima înan ra ‘şehit’ vanê û meaş danê keyeyê înan. Gerîlayê ma ke merdî kî ci rê teba çin o. Edaletê şima ku yo?

Rektorî va, şima ke vajê polîsan pê nê talebeyî girewto, îfada girewto, ez nika îstîfa kena. Kesê ke nê persî pers kerdî, ci rê teba nêbî. Yanî va, Tirkîya de qiseyê nîyanênî kî êdî qisey benê.

Nê qiseyan ser o panelîstan, memnunîyetê xo îfade kerd ke êdî fikrê tewr marjînalî bîle yenê re ziwan. La peynîya her panelî de vengê bêmemnunîyetîye kî bîyêne berz. Înan gore ganî “Problemê Zazayan” kî cîya biameyêne re ziwan. Labelê her ke vengê nîyanênî vejîyayêne, orte de mendêne. Çike şarê Dêrsimî rê zazayênî ra zafêr kurdênî sempatîk a. Şarê Dêrsimî esas xo ra “kirmanc” vano. Çike lugatê înan de çekuya “kirmanc” bi tirkî “Kürt” a.

Kesê ke beşdarê sempozyumî bî, nêzdîyê heştay kesî bî. Coka ez tena bahsê kesanê şinasîyan kena.

Roja verêne, panelê cemê şanî de mamosta Qedrî Yildirimî elewîyîtîya Dêrsimî û elewîyîtîya Ehlê Heqî ser o qisey kerd. Her di bawerî dayî têver. Vatena ey gore, mensubê bawerîya Ehlê Heqî, qismê mintiqaya Herwramanî û qismê kî mintiqaya Lorîstanî de ciwîyenê û bawerîya Ehlê Heqî û elewîyîtîya Dêrsimî hama-hama eynî ya. Înan de kî sey elewîyîtîya Dêrsimî pîr, cem, îbadet de cinitena temburî, bawerîya reenkarnasyonî (donadon), ziwanê xo de îbadet û hîna zaf çîyê bînî estê. Na mevzû de tayê cigêrayoxanê bînan kî qisey kerd û hama-hama her kesî kî derheqê yewbinîşîyena elewîyîtîye û Ehlê Heqî de hemfikir bî.

No sempozyum de endamanê Grûba Xebate ya Vateyî ra çend kesî qiseykerdoxî bî.

Qiseykerdişê M. Selîm Uzunî “Tarîxê Edebîyatê Zazakî de Cayê di Alfabeyan û Metnanê Dînî” ser o bî. Yê Mamosta J. Îhsan Esparî, “Seba ke Kirmanckî Bireso Ziwanode Nuştekî yo Standard: Xebata Grûba Xebate ya Vateyî û Kovara Vateyî” ser o bî. Mamosta Malmîsanijî, tayê xususîyetê kirmanckî û kirdaskî veracerê yewbînî kerdî. Sernameyê metnê ey kî “Veracerkerdişê Kirmanckî û Kirdaşkî” bî. Seyîdxan Kurijî kî ganî tayê taybentmendîyanê fekê Çewligî ser o qisey bikerdêne la o nêameybî. Sernameyê qiseykerdişê mi kî “Kirmanckî de Hîkayeya Moderne” bî. Mi behsê tarîxçeyê hîkayeya kirmanckî û cayê hîkayeya ewroyêne kerd. Nê serranê pêyenan de raya ke hîkayeya kirmanckî girewta û no averşîyayîş de rolê konjonkturê neweyî, zêdîyayena çapemenîya kirmanckî ûsb. ser o vinderta.

Wexto ke mamosta Malmîsanij û mamosta J. Îhsan Esparî qiseykerdişê xo qedêna, goşdaran ra yewî va “Zazayî kurd nîyê. Şima amê îta, sey mîsyoneran gurînê. Zemanê, tirkan ke şima rê se kerdo, nika şima kî ma rê aye kenê. Tirkan vatêne, wexto ke şima pay na re vewre, koyan ra amey, veng sey ‘kart-kurt’ vejîya, coka şima ra ‘Kürt’ vanê. Nika şîma kî vanê veng sey ‘zart-zurt’ vejîya, coka şima rê ‘Zaza’ vanê.” Nê qeseyan ser o salone ra vengê îtîrazî bîyî berz. Heqa nê îtîrazan kî zaf a. Çike her çî ra avêr, nê qiseykerdoxî bi xo kî zaza yê. Eke kurmanc bê, merdim mantiqê nê qiseyan tenê fam keno. Her di mamostayan kî zaf weş cewab da. Va “Ma hîris serrî yo ke zazakî ser o gureyenîme, heqa şima çin a ke ma ra nîya vajerê.”

Sernameyê qiseykerdişê mamosta Munzur Çemî kî  “Dêrsim û Derûdorê Dêrsimî de Çimeyê Elewîyîtîye” bî. Eleqeyê şarî elewîyîyîye rê zaf bî. La ganî ez vajî, organîzasyonê sempozyumî, mi gore, problemin bî; panelî di salonanê cîyayan de bîyêne û merdim mecbur bî ke salonan ra yewe tercîh bikero. Coka mi bese nêkerd tayê panelanê muhîman goşdarî bikerî.

Qiseykerdoxode bîno ke Mêrdin ra amebî Selîm Temo bî. Selîmî “Edebîyatê Nuştekî yê Kurdanê Xorasanî” ser o qisey kerd.

Nînan ra teber, Prof. Dr. Îbrahîm Ö. Kaboğlu kî qanûnê bingeyênê neweyî ser o qisey kerd. Qanûnê bingeyên o newe de cayê hemwelatîyîye, cayê laîqîye û cayê seyyewbînîye ser o vindert.

Roja pêyene de Qemer Genç kî amebî. Verê cû tenê heredîya ke çayê o sempozyum ra rew xeberdar nêkerdo. (Şikir ke erey xeberdar bîyo!) Êdî kokim o, destê xo lerzenê, ganî teqewit bibo, la nêbeno. Uca de qiseyê henênî vatî ke merdimî heşnayena înan ra şermayayêne. Ê panelî de profesorê bî, Prof. Dr. Ferdinand Hennerbichler, Kurdîstanê Başûrî ra, Unîversîteya Silêmanî ra ameybî. Profesorê tarîxî bî û meselaya kurdan ser o qisey kerd. Peynîya panelî de Qemer Genç wişt ra, verê çaketê xo girewt û dest bi qiseyan kerd. Fek ra çekuyê henênî rişîyayî ke ez tey ecêb menda. Her ke beno kokim rind xo şaş keno, tenêna peyser sono. Mesela, va “Welatê ma, şima ewropayîzan kerdo têmîyan. Problemê ma çîn bî, problemê kurdan çik o? Pêro şima vetî. Mehkemaya Ewropa ceza dana Tirkîya, halbike sucê Tirkîya çîn o, tena nameyê xo tirk o coka ceza danê.” Nê qiseyan ser o hem salone ra hem kî kursî ra îtîrazî ameyî û Qemer Genç da be ronîştene.

Yanî welatê ma de çi guneyê ke kesanê sey Qemer Begî kî estê, eynî ê ke vanê ma kurdî nîme, nîyarî me winî me, sey înan ê. Esasen, merdim ke xo sey çikî hîs keno, o yo. Çike nasname bi gonî, şekle sereyî nêbeno. Her kes ke xo çitur vîneno wa winî bo. Labelê tayê rastî kî estê ke, sey qiseyanê Qemer Begî, merdim ke vera înan de nêvindo, nêbeno.

Endamanê Grûba Xebate ya Vateyî ra M. Selîm Uzun,  J. Îhsan Espar û mi, ma qiseykerdişê xo bi kirmanckî kerd. Ez vana Unîversîteya Dêrsimî de no kî çîyode newe yo. Ayrîyeten, Unîversîteya Dêrsimî, qismê zazakî ra, sempozyum de kesî ca nêgirewt, qisey nêkerd. Rektorê Unîversîteya Dêrsimî reyê pers kerd va “Zazayê ma kotî yê?” kesî cewab nêda.

Notode peyên îlawe bikerî: Roja verêne, panel ra tepîya, ez, mamosta Qedrî Yildirim, tayê mensûbê Grûba Xebate ya Vateyî  (mamosta Malmîsanij, mamosta J. Îhsan Espar, mamosta Îbrahîm Bîngol, mamosta Munzur Çem, mamosta M. Selîm Uzun) û tayê meymanê bînî ma pîya şîme dewa Pîlvankî.

 

 

 

 

 

 

 

Na xebere 2158 rey wanîyaya
ŞÎROVEYÎ
18 Foto çoh fazla :(
Za-Kurdi
Bilgisayar makaleyi bu kadar çok sayıdaki fotolar yüzünden açmada zorlanıyor.ayfonda durum daha kötü birde.Bu 18 foto makalenin konusu 12 problemden daha bir kriz yaratacak böyle giderse.
saygılar.
07 Oktobre 2013 Dişeme 17:41
12,5
Aver Erzingan
GİPPERT TABLOLARINDAKİ ESRARENGİZ DESENLER

Gippert tabloları zaten internet ortamında kamuya açık ve yine zaten çeşitli ideolojik düşüncelere referans olarak kullanılmakta.Ve bu tablolar üzerinden resmedilen şey hep "Zazalar Kürt değildir" biçiminde.Bende bu tabloları kendimce analiz ederek anlamaya çalıştım.Bu aynı zamanda tablolarda yansıtılan resimlere sıradan kamuoyunun nasıl bakacağını ve her deseninden nasıl bir şey çıkaracağını da göstermesi açısından bir örnektir.Bu tablolarda resmedilen dillerin birbirlerinden ayrıldıkları damarların adlandırılması verilmediğinden en eski olanları "Proto-Ur" ve yine bunlardan çıkıp da ,eski olan ama kendisinden sonradan ayrışmaların gerçekleştiği bu biraz daha yakın eskilere de "Proto" etiketlemesi yaparak kendimce ele aldım.

Zazacanın tarihsel gelişimi adlı makalesindeki tabloda;

Medcenin de atası Kuzey bati dil kökü Güney batı dil kökü arasındaki ayrım bu süreçten çok önce gerçekleşmiş.Bu tabloda iran dilleri iki ana grupta Doğu ve Batı iran biçiminde tanımlanmış

.Ve bu tabloya göre Güney batı iran dil grubu ve Güney doğu iran dil grubu arasında kuzey batı iran dil grubu yer almakta.

Bu tabloda Güney batı irani ve Kuzey batı irani birbirinden ayrılmış.Ancak tabloya göre Kuzey batı iran, Doğu iran dil grubuna dolayısıyla da Güney doğu iran dil grubuna Güney batı iran dil grubundan daha yakın.

Bu durumda Kuzey batı iran'a Güney batı iran denilmesi gerekir.Yada dil gruplamasında tanımlanan Güney batı irani ,güney doğu irani komşu olması gerekir.

Ama tabloda Kuzey batı bu işlevi yerine getirdiği için bu da Kuzey batı iraninin ne kadar etkili bir güç olduğunu göstermekte.

[ Aslında Kürtçe (Medcenin) gücünü göstermekte.Arkaik olma boyutuyla da nasıl hepsine göre daha geçmişe yakın olduğunu ve buradan da hareketle batı iran kökü olarak doğu iran köküne yakınlığı ölçüsünde de Kaynak dil olma pozisyonunu güçlendirmekte. :)) ]

Ancak bu tabloya göre tanımlanan Kürtçe Kuzey batı içinde çok sonraları ayrılmış.ve buradaKürtçe ile Medce ayrı ele alınmış. Ama yinede Medce,ön Talişçe-Kürtçe ve de ön Beluci'nin kökü birbirinden ayrılmış.Burada Medce onların atalarıyla aynı kökten ayrılan ve sonrasında da kaybolan bir dil.Ancak medcenin yazılı bir verisi yok iken yapılan bu değerlendirme muğlak bir niteliğe sahip.Çünkü Medce bunlarla ortak kökten bir değil tam tersine bunların türediği ve aynı şekilde o dönemlerde başka diyalektlerinde türeyip bu erken dönemde kaybolduğu bir kök dil de olabilir.

Ama tabloya göre bilinen en eski diller şöyle ortaya çıkmakta.

a)Beluci'nin kök dili (Bu durumda Proto-Beluci olsa gerek)

b)Talişçe ve Kürtçenin ortak kökü olan dil (Bu durumda Proto Talişce-Kürtçe olsa gerek )

c)Medce

Daha sonrasında Proto-Beluci kendi içinde bölünme yaşayarak Hazar dillerinin kökü ile Beluci'yi ortaya çıkarmakta.Proto-Beluci 'den yani bugünkü Hazar dilleri ve Partça'nın kökü olan Proto-Medo Part Caspian ile bugünkü Beluci ayrışmakta.Proto- Part-Medo Caspian'dan da Proto- Medo Caspian (Hazar dilleri kökü) ile Partçanın kökü ayrışmakta.Demek ki hazar dillerinini kökünden türeyen diller (Mazanderanca,Gilekçe vs) Partça ile aynı oluşum evresinin ürünleri tek tek.

Çünkü hem bu dillerin kökü hemde Partçanın kökü birbirinden ayrılmakta.Bu ayrışmadan sonra Partça ve bu diller yeni biçimlerine yönelmekteler.Burada sorulması gereken soru Partça mı yoksa bunlar mı mevcut özelliklerini yitirerek bu ayrıldıkları kökten uzaklaşmıştır.Ancak tabloya göre Caspian dilleri Partça ile ilk ayrılığı gerçekleştirdiği için Zazacaya göre bu tablolarda daha fazla dikkate alınması gereken olgular olduğu kesin.

Buradan çıkan bir sonuç olarak Zazacanın daha genç bir dil olduğudur.Bu arada Gorani de kayıplarda yani bu tabloda görünmüyor.Ve sonrasında Partça'dan
Zazacaya gidilmekte.

>Ayrıca Beluci Caspian(Hazar) diyalektleriyle Paraçi arasında.Dolayısıyla da Paraçi'ye Farsça yada Tacikçe'ye göre daha yakın durmakta bu tabloya göre Ayrıca bu ayrımlamaya göre Beluci,Talişçe,Kürtçe en eski ve dolayısıyla en az değişenler.

>Ayrıca bu ayrımda Kürtçe ve Güney batı dil kökünden ayrılmıyor.Tam tersine çok sonraları Kuzey batı dil damarlarından birinde belirmekte.

Bkz. http://zazaki.de/zazakide/zaza-tarih.pdf

Dikey gelişim tablosunda;

Batı iran kök dilinde ayrılma süreci içerisindeki Proto-Kürtçe ve Güney batı dil kökü ortak bir kökten ayrılmış.Bu durumda Proto-Kürtçe ve Güney batı iran dil kökü “ Proto ur Kürtçe-Güney batı irani” olmakta.


>Daha sonra Proto Kürtçe den Proto-Ur Beluci çıkmış.Yine daha sonrada Proto- Ur Beluci'den Proto -Beluci,Medce ve Kuzey batı iran kök dili ayrılmış.


>Bu durumda Proto-Kürtçe ,Güney batı iran diliyle ayrılması itibariyle Kuzey batı iran kök dili olmakta.

Eğer durum buysa Zazacadaki Kurmancide olmayan diğer özellikler çok sonraları ortaya çıkmış.O halde Zazacayı aslına yaklaştırmak için bunları kaldırabiliriz.:))

Ayrıca Proto Ur Kürtçeden ayrılan Proto Ur Beluci Medcenin de atası.

Demek ki bugünün eş zamanlı Kurmanci ve Belucinin tarihteki atası olan bir dilden önce ayrılıp daha sonra bu bölünmeden ardından bir bölünme daha yaşayarak Medce ortaya çıkmış.

Böyle bir ayrımı tasdikleyecek veri varsa önemli bir veridir.Yayınlanmalıydı.Medce ve Proto Ur-Talişçenin atası olan Kuzey batı dili daha sonra ayrılmış.Proto Talişçe ve Proto South Tati arasında bir ayrım gerçekleşmiş.Daha sonra Proto South Tati'den Proto Caspian-Gorani-Zazaki ve Partça ayrışmış.

Ve -200 dolaylarında gerçekleşen bu ayrılma ile bu diller 1000 yılına kadar ayrı diller olarak gelmiş.Oysa bu hem Deylem hem de Zazaki Gorani ayrılığını belirsizleşmekte.

>Ayrıca Beluci Kürtçe (Kurmanci-Sorani) ile Talişçe arasına yerleşmiş. Paraçi diline de Tacikçe yakın.

Bkz . http://zazaki.de/deutsch/stammbaumiranischesprachen-geradlinig.htm

Tablolardan vardığım sonuç.

Eğer Kürt kimliği kendisini bu tablolardaki belirlenen çerçevede ele alırsa şu sonuçlara baştan razı olmak zorunda kalır.

1.Kürtçe Medce ayrımı vardır.Bu da Kürt kimliğinde bunalım demektir.

2.Kürtçe Kurmanci(Behdini) ve Soranice içine alırken Zazaki,Gorani başka bir grupta ele alınmıştır.Bu da Zaza ve Goranlarda hem Kürt kimliğine yabancılaştırması boyutuyla hemde bugünkü ideolojik duruşlarıyla çelişmesi nedeniyle bunalım demektir.Ayrıca Kurmanci ve Soranilerin bu tanıma göre Kürt olmayan halkların yaşadığı coğrafyalarda Kürt ulusalcılığı açısından fazladan efor harcaması yada Kürt ideolojisi yaymaya çalışması ve nihayetinde hem yayılmacılık hem militarizm hem de kimlikte tutarsızlaşma gibi toplumsal anlam silsilesine yol açacağı için bunalım demektir.

3.Deylem kuramı da Zazaki, Gorani ve Gilek, Mazenderan dilleri da ayrı gruplarda tanımlanarak dilbilimsel alanda dayanaksız kalmıştır.

Bu Deylemci, Kırmanciyeci,sözde Zaza mikro milliyetçiliğini de tarihsizleştirmesi nedeniyle onlara da çelmeyi atmakta ideolojik bunalımlarını katmerli bir hale sokmaktadır.

Eğer Kürt kimliği kendisini Kaynak dil Kürtçedir ve bugünkü lehçeler bu kökten türemesi boyutuyla ortaklıkları olan lehçelerdir şeklinde bir tanım üzerine inşa ediyorsa bu kez de Kaynağın kapsayıcılığı nedeniyle genişletilebilir olma özelliği kazandığı için diğer Kuzey batı iran dillerini Kürt kimliği altına alma eğilimine girecektir .Böyle bir eğilim demokratik mi yoksa militarist mi olacağı şeklinde iki ayrı ideolojik çizginin de zeminini bağrında taşımaktadır.Birinci yolun gerçekleşmesi lehçelerin ortak hedef dahilinde daha tutarlı birleşmesi ile mümkündür.Bu tutarlılık da demokrasi,eşitlik,adalet ilkelerine kaçınılmaz olarak bağımlıdır.

Kısacası bu tablolardan çıkan ideoloji, ancak hedeflenen sonuç neyse ona göre biçim alır.

Bu yorum eş zamanlı olarak kendime yakın zazakent.blogspot.com adresine de eklenmiştir.
06 Oktobre 2013 Yewşeme 18:54
40 mı?
Za-kurdi
Aşağıdaki yorumda 40 yaş üzeri 150 bin kişi zazaca konuşuyor demiş.bence bu 150 bin kişinin yarısı 50 yaş üzeri.zazaca için tehlike çanları daha şiddetli çalıyor.durmayalım.zazacaya katkı sunalım
05 Oktobre 2013 Şeme 15:51