zazaki.net
20 Oktobre 2017 Îne
Girdîya Karakteran : 12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto
09 Teşrîne 2009 Dişeme 14:06

Derheqê Tayê Wendoxanê Zazakî.NETî de

Zazakî.NET

Roja ke Zazakî.NET dest bi weşane kerdo û hetanî ewro, merdim şêno vajo ke eleqeyêko baş dîyo. No eleqe roje bi roje vêşêr beno. Ma zî lebitîyenî ke layîqê nê eleqeyê wendoxan bibîy. Zafê wendoxan musbet ewnênî, piştgirîye kenî, moral gênî û moral danî. La tayê zî estê, ti ewnênî, bi pêşhukmî fikrê xo beyan kenî. Zaf teng ewnênî mesela ra.

Tayê wendoxê Zazakî.NETî zî estê gama ke fikrê xo nusenî, nameyê xo nênusenî. Merdim nêzano nê kam î, çi yî, çikare yî? Seba ke Internet de her tewir merdimî nusenî, ge-ge no namenênuştiş beno problem. Eke nuştox nameyê xo nênuso, ma nêzanî ke ma senî bawerîya xo pê bîyarî? Mesela, ti ewnênî eynî merdim bi çend nameyanê cîyayan nuseno. Eke muxatab nameyê xo nênuso, bi leqemanê cîya-cîyayan binuso, wina fehm beno ke bawerîya ey bi ma çin a. Eke bawerîya ey bi ma çin bo, ma senî bizanî ke çikare yo û senî bawerîya ma bi ey bêro? Ewro êdî wextê tersî zî nîyo ke ma naye maqul bivînî!

Derheqê fikrê tayê wendoxan de ma bi hawayêko umûmî fikrê xo vajî, beno ke hîna faydeyo xo estbo.

1)Vanî çira nuştoxê Vateyî vanî “lehçeya ma kirmanckî (zazakî)”?

Seba ke kirmanckî yew lehçeya ziwanê kurdkî ya, zaf normal o ke ma vajî lehçeya ma kirmanckî. Kirmanckî ziwanêko cîya nîyo. Kirmanckî lehçeyêka kurdkî ya.

2)Vanî, tayê nuştoxê kirmancan (zazayan) kirmanckî ra vanî lehçe, çira kurmancî ziwanê xo ra nêvanî lehçe?

Kurmanckî zî lehçeyêka kurdkî ya. Tena ma yê xo ra nêvanî lehçe, kurmancî zî, soranî zî yê xo ra vanî lehçe. Mesela:

-Emîr Celadet Alî Bedirxan & Roger Lescot, Kürtçe Grameri (Kurmanci Lehçesi), Paris Kürt Enstitüsü Yayınları

-Kemal Badıllı, Türkçe İzahlı Kürtçe Grameri (Kurmançça Lehçesi)

-Mûrad Ciwan, Türkçe İzahlı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi)

 

Marûf Xeznedar kurdkî lehçeyan ser o tesnîf keno.

Qanatê Kurdo kurdkî lehçeyan ser o tesnîf keno.

Îzedîn Mistefa Resul kurdkî lehçeyan ser o tesnîf keno.

Heme kurdologî kurdkî lehçeyan ser o tesnîf kenî.

Tayê kirmancî (zazayî) zî kitabanê xo ser o nusenî kurdkî. Nimûne:

-Munzur Çem, Kürtçe-Türkçe Sözlük (Zazaca).

-Roşan Lezgîn, Ferhengê Îdyomanê Kurdkî (Kirmanckî/Zazakî)

Yanî, kirmancî bi xo zî ziwanê xo ra vanî kurdkî. No zî çîyêko normal o.

Tayê kurmancî û tayê kirmancî zî tena nameyê lehçeya xo kitaban ser o nusenî. Mesela ferhengê Vateyî ser o çekuya “kirmanckî (zazakî)” nusîyaya. Naye de zî xeletî çin a. Çunke rîpelê verên ê nê ferhengî de nusîyayo ke kirmanckî lehçeya ziwanê kurdkî ya.

3)Tayê nuştoxî, seba canêdayîş yan zî taycadayîşê kirmanckî dezge û merdimanê kurmancan rexne kenî.

Ma zî zaf dezgeyan û kesanê kurdan rexne kenî. Nê kurdan mîyan de kurmancî, soranî û kirmancî estê. Çunke êyê ke xeletî kenî, tena kurmancî niyî. Kirmancî (zazayî) zî, soranî zî xeletî kenî. Zafê reyan sedemanê îdeolojîya partîyîye ra xeletî kenî. Ti ewnênî, partîyêka kurdan ziwanî ser o konferansêk amade kena, tena venga terefdaranê xo dana. Tîya de tercîh terefdaranê partî ser o yo, tercîh seba lehçe nîyo.

Esas kurdî rewşa bindestîye de yî. Coka problemê înan zaf î. Problemo tewr gird zî yewbînan ra bêxeber î. Neke tena kirmancî (zazayî) yewbînan ra bêxeber î. Tayê kurmancî zî estê ke zafê çîyan ra bêxeber ê. Mesela, romanê Ereb Şemoyî Şivanê Kurmanca tîya ra 75-80 serrî verê cû weşanîyayo la Mehemed Uzunî va, romano tewr verên yê kurdan mi nuşto. Oxro ke bê Ereb Şemoyî, ey ra ver, Rehîmê Qazî Pêşmerge nuştibi, Îbrahîm Ehmedî Janî Gel nuştibi. Zafê kurdan hema zî tena dewa xo yan bajarê xo nas kenî. Zafê kurdan; kirmancî, kurmancî, soranî, hewramî, lurrî, lekî... zafê înan yewbînan ra bêxeber î. Hema newe-newe, yewbînan şinasnenî.

Seba ke kirmanckî hîna aver şêro û her war de ca bidîyo kirmanckî (mesela televîzyon de), heqê ma esto ke ma dezgeyanê kurdan rexne bikî û ma kenî zî. Labelê eke nê merdimî û kesî wezîfeyê xo nîyarî ca, ma ziwanê xo ra yan zî miletê xo ra îstîfa nêkenî. Ma nêvanî, “Madem ke televîzyonê kurdan ca nêdanî kirmanckî” yan zî “seba filan xeletîya kurmancan û soranan, kirmanckî lehçeya kurdkî nîya, yewna ziwan o”. Yan zî, “Madem ke şima wina kenî, ma kurd nîyî!” Seke to dî qic (doman) tirnî keno, koçike erzeno, vano “Ez êdî nêwena!” Yan zî wayan û birayanê xo ra hêrs beno, vano “Ez şima de kay nêkena”.

No kayê qican nîyo. Merdim partî yan zî komele ra îstîfa keno labelê miletê xo ra îstîfa nêkeno. Mavajî eke soranî xeletî bikî û kurmancî vajî “Madem wina yo, kurmanckî kurdkî nîya, yew ziwano cîya yo”, yan zî vajî “Madem wina yo, ma kurmancî kurd nîyî, ma yewna milet î”, beno? Çîyêko winasî çiqas maqul o? Ti ewnênî tarîx ra, kirmancî (zazayî) hetanî serranê 1980 kurd bîy, ziwanê xo zî kurd hesibnaynî. Dima yew-di kurmancî vejîyayî va “Ez kurd nîya, kirmanckî zî kurdkî nîya”. Yanî camêrd heta pancas serre kurd bîyo, dima beno yewna milet. Gelo dinya de çîyo wina esto? Ti ewnênî mêrik endamê komîta merkezî ya partîya kurdan bîyo, seba Kurdîstanê yewbîyayeyî xebate kerda, nika hêvîya xo, şexsîyetê xo, îdealê xo vînî kerdî, werişto vano ez kurd nîya, kirmanckî kurdkî nîyo! Bi naye zî nêmaneno, ma ra vano “Qey şima zî sey mi nêvanî?”.

Hetêk ra zî, çiqas kadroyê kirmancan estê? Ma bihûmarî. Qasê hûmara engiştanê destêk yan estê yan çin î. Bi nê kadroyan hende xebate bena. Kamcîn kadroyê kirmancan şîyo dezgeyêk de xebitîyayo ke kurmancan yan soranan o red kerdo? Nimûneyêko winasî esto?

Mesela Leyla Zana kurmanc a. Her ca de, meclisa dewleta tirkan de zî, bi kurmanckî qisey kerd. Emîne Ayna zî kirmanc (kird/zaza) a. Serekê partîya kurdan a. Kesî aye ra vato kirmanckî (zazakî) qisey meke, tena tirkî qisey bike? Eke kadroyê kirmancan bi kirmanckî qisey bikî, beno ke kirmancan ra vêşêr keyfê kurmancan bêro.

4)Tayê merdimî kovar û ferhengê Vateyî rexne kenî. Mesela yew wendoxê ma vano şima nê çekuyî kirmanckî ra girewtî: Bakur, başur, berpirsîyar, êdî, kovar, piştî, rast, rojhelat, têkilî, yanyan

Ma zaf rey vato, ewro kirmancê ke rexneyanê winasîyan kenî, ekserîya kirmanckîya mintiqayanê bînan ra bêxeber î. Tena kirmanckîya dewa xo yan zî mintiqaya xo zanî, aye ra çekuya ke nas nêkenî kirmanckî nîhesibnenî. Vanî na çekuye kirmanckî de çin a labelê zaf rey a çekuye yewna mintiqa de, kirmanckî de esta. Çekuyê ke kirmanckî de estbîy xora estê labelê eke çekuyêk yan zî termêk kirmanckî de çin bo, zaf normal o ke ma lehçeyanê bînan ê kurdkî ra bigîrî. Çunke lehçeyê bînî zî parçeyêkê ziwanê kurdkî yê. Çi sebeb esto ke ma lehçeyanê kurdkî tercîh nêkî, herinda înan de ziwananê xerîban tercîh bikî?

Nika ma nê çekuyanê corênan ra biewnî:

êdî: Na çekuye kirmanckî de esta.

Nê formê xo zî kirmanckî de estê: endî, êndî, hendî, hêdî, îndî.

piştî: Na çekuye kirmanckîya Gimgimî de vajîyêna.

Nê formê xo zî kirmanckî de estê: pîştî, paşt, paşte, paştî, payşt, payştî, peştî, poşît, poştî.

rast: Na çekuye kirmanckîya Dêrsimî de vajîyêna.

Nê formê xo zî kirmanckî de estê: raşt, rayşt, reyşt.

rojhelat: Ma dîyo, tayê merdiman bi dîn-îman sond wendo, vato “Na çekuye kirmanckî de çin a. Malmîsanijî kurmanckî ra girewta”, labelê na îddîa rast nîya. Na çekuye kirmanckî de esta. Mesela deyîrêka kirmanckîya mintiqaya Pîranî de wina vajîyêno:

 

“Hemê way mi, hemîlay mi

Rojawan o, rojhelat o

Şewqê to dawo heyato

Wenganê to dayo welato.”                        

Nê formê na çekuye zî kirmanckî de estê: rochelat, ruechilat.

têkil bîyayîş: Na çekuye kirmanckî de (mesela mintiqaya Pîranî, Hêni, Licê, Pasûr û Dara Hênî de) esta.

yan… yan…: Nê çekuyî bi no form kurmanckî de estê. Mesela mintiqaya Gêl û Pîranî de wina vanî.

Kirmanckî de no formê xo zî esto: ya… ya…

Semedo ke kirmanckî de çin bîy, ma nê çekuyê cêrênî sorankî û kurmanckî ra girewtî.

kovar (bi tirkî “dergi”): Na çekuye verê lehçeya sorankî de ameya xebitnayîş. Kurmancan û kirmancan dima girewta.

başûr (bi tirkî “güney”): Na çekuye sorankî û kurmanckî de esta. Ma înan ra girewta.

berpirsîyar (bi tirkî “sorumlu”): Ma na çekuye kurmanckî ra girewta.

Helbet heqê her wendoxî esto ke xebata ma, fikrê ma rexne biko la rexne çîyêk o, heqaret ro merdiman kerdiş çîyêna yo. Rexne de ganî metodolojî estbo. Wexto ke merdim fikrê xo vajo, ganî rewşa kurdan heme bigîro verê çiman. Rexneyê texrîbkarî, yê agresîfî, xeyrê înan kesî rê çin o.

Ma hêvî kenî ke wendoxê ma bi fikr û rexneyanê xo yê maqulan vernî ro ma akerî. Ma pêro pîya kirmanckî (zazakî/kirdkî/dimilkî) roje bi roje aver berî.

Zazakî.NET
Na xebere 3130 rey wanîyaya
ŞÎROVEYÎ
Zazan
Key Zazan
Sima ma kerdi Kurmanci verdeyi.

Brem ca verdin, xue re bîoni rayeriy xue, sima ci bila heq bilq sebep milletey ma keni Kurmanc u verdeyn.

Kam ke Kurmancan ra zaf hes keno, wa keyiy xue bar keru, sheru Kurmancan serr.

Ma Zazâ wazeni xue re Zaza bîmani. Ma zey sima Kurmancan re hewes nekeni.

Huma rayero rasht bimuecnu milletey ma.

___________________________________________________
Notê Edîtorî:

Birêz Zazan,
Keremê xo ra bi çend nimûneyan nîşan bide ke ma bizanî, ka hela ma senî "bila heq bilq sebep milletey ma keni Kurmanc u verdeyn"?
Miletê to heme tirkî qisey keno. Tirkbîyayîşî rê îtîrazê to çin o, ne?!

Ti vanî, "Kam ke Kurmancan ra zaf hes keno, wa keyiy xue bar keru, sheru Kurmancan serr."
No fikrê to faşîzmê kemalîstan ano vîrê merdimî. Faşîst Nîhal Atsizî vatê, "Wa kurdî bar bikerî şirê Afrîka."

Ti vanî, "ca verdin, xue re bîoni rayeriy xue". Ma çi caverdin?
Eke ti hende camêrd î, eke to zazayan rê, zazakî rê yew xizmet kerdo, sey camêrdan vejye meydan, nameyê xo vaje, ma to bişinasnî. Ma babegîtîya to bivînî ke hela ti palewanêko senîn î!
Ti çira xo nimenî? Merdimo camêrd xo nênimneno. Camêrd be camêrd.

Ti vanî, "Ma Zazâ wazeni xue re Zaza bîmani". Kamî to ra vato zaza memane? Kurmancan vato yan tirkan ti û şarê to qir kerd, asîmîle kerd?! Kamî ziwanê to qedexe kerd? Kamî nêverda ti xo rê zaza bimanî? Kamî 1925 de heme dewê şima veşnay? Dêrsim de kamî qetlîam kerd? Nê 20 serranê peyênan de kamî heme dewê şima veşnay kerdî veng?
Nika cinîya to, qijê to, birayê to bi tirkî qisey nêkenî? Ti hela verê verkan tirkbîyaş ra, tirkî qiseykerdiş ra behs bike.
Mektebê kurmankî dewanê şima de estê?
Kam her roj bi to û qijanê to mekteb de sond dano werdiş, vano vaje "Ez kumanc a, ez rast a, ez jêhatî ya... wa estena mi estena kurmancan rê fîda bo!"? Esker, polîs, mehkema, qereqol, hepisxaneyê kurmancan estê?!...
Kamcîn dayreyê hukmatê kurmancan esto, ke ti mecbur kerdê ke ti kurmanckî qisey bikî??
Nasnameyê to ser o beyraqa kurmancan esta? Nameyê to bi kurmanckî nusîyayo? Dê nameyê xo menimne, nameyê xo eşkera vaje, nameyê to bi tirkî yo yan bi kurmanckî ?

Ti vanî "Ma zey sima Kurmancan re hewes nekeni".
Kurmancan se kerdo bi to? Kesî to ra nêvato hewes bike la heqê to çin o ke ti dişmenî bikî? Eke ti camêrd î, nameyê xo eşkera vaje, vejye meydan.
Ma hela bivînî ke ti çira dişmenîya kurmancan kenî?!
Ti vanî "Huma rayero rasht bimuecnu milletey ma." Esas ti na dua xo rê bikî, hîna xeyr o.
Homa to û înanê sey to hîdayet bikero...

18 Teşrîne 2009 Çarşeme 03:27
Heq u Heqiqat muhim o!
lajek_feqir
Mı verciyo nê dımıli, nê kırmanc nê zi kırd eşnawıt bı. Dewê ma de vatên Zaza. Bê ma Kurmanc u Tırk bi bi. Zobi zi qızılbaşti u sunnîti bi vi. Yani dünyayê ma inanra ibaret bıbi. Ziwanê ma zi bı nameye Zazaki amenê vatış. Ma miyan Kurmancan de bı rehetî cuyyên, miyan tırkan de ayni rehetî çin a.
Heqiqat çıyo ya wa ina bu.
Eger heqiqat vana Kurdê Zaza ma zi wina van. Lakin wina nê vajo haq mı zi helal niyo. Zira heq u heqiqat muhim o.
Xatır bê şıma.
13 Teşrîne 2009 Îne 13:41
Ez şıma rehetsız kena la qusur monê
LAJEK_FEQİR
Merhaba Deza Roşan, ez semedi têkın sualên (sorular) xu şıma rehetsız kena. Qusır mı me monê. Misal şıma vani; "kirmanc u kırd" nameyê etnik u. O şıma vanê "Zaza u Dunbuli/Dımıli" nameyê eşiranu. Şıma seni amey no fıkır? Sual a mına dıyın zi winaya: Yani tırk vani gani ma zi vaj!. Belê zarar tedê çin o. To çê diyo Qazaxan vato: Ma Tırki Qazaxê. O teqdir de gerek ma zi Farisan ra zi vajı Kurdê Farisan. Ben a? Yani helbet ez zi zona ma u goran u kurmanc u soran zaf zaf nızdi yewbinan ra cayê Farisan u zobi milletan ra. Bawer bıkê no gurew ko to keni zaf qıymetın o. Ez hênce no mınasebet ra seba Zazaki şıma ri spas kena.

___________________________________________________
Merheba çiman ser.
Seba ke ez vajî "donbilî/dunbilî/dinbilî/dimilî" nameyê etnîkî nîyo, nameyê eşîrêka kurdan o, delîlî zaf estê. Xora tu eleqeyê na çekuye bi "Deylem" zî çin o! Îhtîmalêko zaf pîl, "donbilî/dunbilî/dinbilî/dimilî" eslen kurdê kurmanc ê. Delîlan ra yew, zaf cayê Kurdîstanî de dewê bi nameyê "dimbilya, dimilya" estê, kurmanckî qisey kenî.
Qismêk dimilî zî kirdkî qisey kenî. Nê şarê hetê Çêrmûge, Sêwregi û Alduşî yê.
Mesela yew kitab de wina vano:
"Bununla beraber, bizim cemaatimizinkilerle benzer dini ilkelere sahip Ehl-i Heqq (Yaresan'ın bir diğer adı) adında bir grup hakkında bazı kayıtlar içeren bir tarih kitabının müsveddesini elde edebildk. K. R. Cama Oriental INstitute of Bombay'e ait bu kitap, 'Tarix-e keşaf' adında olup Huseyn Xan Donboli'nin oğlu Teymur Paşa tarafından yazılmıştır. Bu temel olarak Donboli Kürtlerinin çok erken dönemlerinden başlayan tarihleri hakkındadır. Müsveddenin 267'inci sayfasında Donboliler Kurmanci Kürtleri olarak tanımlanmışlardır. Müsvedde, sayfa 273, satır 9'da, Hicri 1265 (1849) olarak tarihlendirilmiştir." (M. Reza Hamzeh'ee, Yaresan (Ehl-i Hak) Bir Kürt Cemaati Üzerine Sosyolojik Tarihsel ve Dini-Tarihsle Bir İnceleme, İngilizceden Çeviren: Engin Öpengin, Avesta, İstanbul 2009, r. 62)
Zaza zî nameyê etnîkî nîyo, nameyê eşîre yo. Hemeyê kirdan/kirmancan xo ra nêvanî zaza. Tena qismêkê înan, ma vajî, şarê Madenî û dorê Xarpêtî xo ra vanî zaza. Termê "zaza" zafane teber ra seba kirdan/kirmancan ameyo vatiş. Mesela, tirkan ma ra vato. Hetanî ke ez nêameya Dîyarbekir mi çekuya zaza nêeşnawitebî. Ma xo ra vanî kird, ziwanê xo ra zî vanî kirdkî. Labelê kurmancê Licê ma ra vanê dimilî. O zî naye ra yeno, mîreyê ma, mîreyê Pêçarî eslen dimilî yê, kurmanc ê. Hetê Hekarya ra amey...
No kitabo ke mi cor ra behsê ey kerd de, cayêk de wina vano: "... Yukarıda anılan belgelere ek olarak Horamdiniler, ikisine de Zaz denen iki birleşik bölge konumundaki Zazayn'da yoğunlaşmışlardı. Bunlar muhtemelen Hemedan ve Isfahan arasında bulunan Loristan dağlarıydı. ..." (s. 98, 76 nolu dipnot)
Seke aseno, tîya de zaza nameyê cayî yo. Îhtîmalêko zaf pîl, kirdê ke xo ra vanî zaza, no mintiqa ra amey nê doran.
Heto bîn ra, tu delîlêko qetî çin o ke îsbat bikero ke zaza nameyê qewmî yo. Zafane sey nameyê eşîre vîyareno.
Mesela Mu'cemul Buldanê Yaqutî de, çapa Misrî de zazayî û dinbilî sey eşîrê kurdan name benî.
Yaqutî vano: "Qeleyê înan zaf mehkem ê, qeleyê Beşnewîyan û Bohtîyan û Zewwazan resenê pê. Herçî kurdê ke eşîranê dimilîyan ra yê, zêdetir koyanê berzan ra yê." (Yaqûtî, Mu’cemul-Buldan, Çapa Misrî, Cild: 4, r. 415 )
Tîya ra zî aseno ke zaza nameyê miletî, nameyo etnîkî nîyo, eşîrêka kurdan a.

Meselaya termê "kurdê zazayî", "kurdê kurmancî", "kurdê soranî"... eleqeyê xo bi tirkan yan edetanê tirkan çin o. Kurdî bi xo wina vanî. Mesela, soran vano "Min kurdî soranim". Kurmanc vano, "Ez kurdê kurmanc im."
Îsmaîl Heqî Şaweys vano, "kurdîy soran", "kurdîy kurmancî"...
Eke ma zî vaj, "kurdkîya zazakî", "kurdkîya kurmanckî" yan ma vajî "kurdê zazayî", "kurdê kurmancî"... tu zerarê xo çin o, zaf zî hol o.
Fikrê mi winî yo.
Farisî kurd nîyê. Tarîx de hertim grûbê kurmancan, kirdan (zazayî, kirmancî), mukrî (soranî), goranî (hewramî) û lurrî (bextîyarî) KURD ameyo dîyayîş, înan ra KURD ameyo vatiş. Nê grûban bi xo zî xorînîya tarîxî ra xo sey KURD name kerdo. Heme miletanê cîranan, mavajî tirkan, farsina, ereban nê grûbî sey yew milet, sey KURD name kerdî. Nameyê cografyaya ke nê grûbî ser o ciwîyenî zî sey KURDÎSTAN name dîyîyayo. Heme delîlê tarîxî naye îsbat kenî. La tu delîlêk ke eksê naye nîşan bido çin o. Eke esto, vaje ma bizanin.
Mesela, qismêkê efxanan bi fariskî qeisey kenî la hewna zî kesî înan ra nêvato faris. Ziwanê farsî û kurdkî nêzdîyê yewbînan o, la sey milet xorînîya tarîxî ra cîya yê. Çira ma farsan ra vanê kurd? Çi semed ra?

Ez her tewir perse yan fikrî rê akerde ya. Labelê pers û fikrî zî ganî cidî bê, propagandaya dişmenîya miletê ma nêkerê.
Mi ewnîya ke persê to masum ê, mi wina cewab da.
Eleqeyê to rê sipas.
Bimane weşîye de...
Roşan Lezgîn
12 Teşrîne 2009 Panşeme 22:22