zazaki.net
22 Oktobre 2017 Yewşeme
Girdîya Karakteran : 12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto
23 Temmuze 2017 Yewşeme 10:13

DERHEQÊ “LO-LOYÊ KIRDASΔ DE

Munzur Çem

Verê veran, ez restişê Newepelî yê hûmara 100. pîroz kenane. Dest û payê emegdaranê ey weş bê. Newepelî heta ewro ziwan û kulturê ma rê xizmetêdo hêca kerdo û ez hêvî kena ke ewro ra dime kî bi eynî tore karê xo biramo, bireso netîceyanê hîna başan.

No mîyan de na hûmare de nuşteyê Murad Canşadî ke bi nameyê “Lo-Loyê Kirdasî” rîpelê 3. de vejîyo de tayê kêmî û şaşîyî estê. Ez wazena înan ser o çend cumleyan binusnî:

1.Birêz Canşadî her çî ra raver hîyerarşîyê dînî yê dêrsimijan de rayver/rayber nênuşto. Elewîyanê Dêrsimî de hetê dînî ra komel 4 tebeqe yê: 1. talib, 2. rayver/rayber, 3. pîr, 4. pîrê-pîran ya kî murşîd.

2.Murad Canşadî nuşteyê xo de tena talibî wayîrê eşîre nîşan dayê, no rast nîyo. Dêrsim de, tena talibî nê; rayver, pîr û pîrê-pîran kî tede, her kes wayîrê eşîre yo. Na herême de keso ke wayîrê eşîre nîyo, çin o. Çiqas keye ya kî famîlyayê pratîk de xizmetê hewş yan kî ocaxe bikero kî hewş/ocaxe, yê mensubanê eşîre pêrune ya. Rayverîye, pîrî û murşîdîye bikerê-mekerê; heqa mensubanê eşîre pêrune esta ke nê xizmetan bikerê.

3.Paş (Pas) dewa Depe ya, fekê Çemê Pêrre der a û lehçeya xo kî kirmanckî ya. Vakur û rojawanê na dewe de, dewê Nazmîye ca gênê û kirmanckî qesey kenê. Rojhelat û başûr de dewê Depe yê û tede kirdaskî hakim a. Heta ke nefîkerdişê dewan (serranê 1980-1990), Paş bi veyveyanê xo yê weşan namdar bî. Veyveyan de peynîya govend û lawikanê na dewe nêamêne. Çiqas ke lehçeya xo kirmanckî bîye kî nêzdîyê temamê lawikanê înan yê folklorîkî kirdaskî bî, lawikê kirmanckî tek-tuk vajîyêne.

4.Yew-di keyeyan ra qederî (teber) şarê Paşî mensubê şaxê eşîra kurêşan mewalîyan o. Nê hem pîrîye hem kî rayverîye kenê. Mensubê eynî keyeyî hem rayver hem kî pîr nêbeno. Ti yan pîr a yan rayver a. La eynî keye beno ke herême de sey rayverî xizmet bikero, herêmêda bîne de kî sey pîrî. Eşîran no kar xo mîyan de hel kerdo, qayde û qeydeyan ra girêdayo. Ez no derheq de rewşa keyeyê xo ser o nimûne bidîne.

Rayver û pîrê ma mewalij ê. Rayverê ma Paş ra “Çê Nesemî” yê la pîrê ma eynî eşîre “Çê Alîyê Sadiqî” yê û dewa Nazmîya Xalttan/Xaltû de manenê. Bava Alîyê Paşî kurêsij o û wayîrê sîfetê rayver û pîrîye yo. Kurêşan/kurêşijî talibê bamasûran ê. Yanî eslê xo de bamasurijî pîrê-pîran yanî murşîd ê. Hetê Tercan, Bayburt û Gumuşxaneyî de ge-ge pîrîye kî kenê. La sebebo ke goreyê bawerîya elewîyan merdim bê pîr û bê rayverî nêbeno, bamasûrîjî kî wayîrê pîr û rayveran ê. Sey Welî yo seysabûnij rayverê înan o. Sey Welî bi xo, yanî seysabûnijî kî wayîrê pîr û rayveran ê. Bi çekuyêda bîne, elewîyan de tena talib her tim talib o, statuyê ey nêvurîno. La pîr, rayver û murşîd winî nîyê. Ê hem wayîrê sifetanê dînî yê hem kî talib ê. Hîyerarşîyê merdimanê dînî yê Dêrsimî hem ver bi cor o, (rayver, pîr, pîrê-pîran) hem kî gilover o. Her kes talib o, her kes wayîrê rayver, pîr û murşîdî yo. Sîfetê dînî yê elewîyan tesewuf de teqabulê merhaleyê yo. Mavajîme; Çêverê Rayverî/Deriyê Rêberê, Çêverê Pîrî/Deriyê Pîrê, Çêverê Pîrê-pîran yan kî Murşîdî/Deriyê Pîrê-pîran yan jî Murşîdê, Çêverê Rastîye/Deriyê Rastiyê. Herinda “rastîye/rastîyê” de “heqîqete/heqîqetê” kî vajîno. Merheleyê çarin, yanî Çêverê Rastîye, heme kesanê başan rê rakerde yo. Keso ke bi bawerîya xo û bi fikr û xebata xo ya başe heq bikero, şîkîno nê berî de bikuyo zere. Uca êdî tebeqe çin o, talib, pîr, rayver û murşîdî pêro sey yewbînan ê. Uca de merdim reseno homayî, beno yekwucud.

5.Lehçeya seysabûnij û bamasûranijan kirdaskî ya. Yanî bamasûrijî kirdaskî talibanê xo ra (şadij û hîzolijan ra) nêmusê. La sebebo ke talibê xo tayê cayan de kirmanckî qesey kenê, mensubê nê eşîran kî nê herêman de kirdaskî caverdo, kirmanckî qesey kenê. Mavajîme, bamasûrijê hetê Pilemurîye kirmanckî musê, na lehça qesey kenê. Şaîrê Dêrsimî yo namdar Sey Qazî, seysabûnij o û lehça xo kî kirdaskî ya la heme lawikê ey bi kirmanckî yê.

No semed ra “prestijê kirmanckî kirdaskî ra berzêr o” vatiş rast nîyo. Her di lehçeyî çimê şarî de seyyewbîn (jê jubîn) ê. Her diyîne de kî cem û cemat yeno kerdene, “lawikê heqîye” (beyîtî) eynî derece de û bi eynî tore vajînê.  Bi qeneatê mi eger Bava Alîyê Paşî rasti kî “Kilamê Heqîye vurnê, çarnê lo-loyê kirdaşî ser” vato, no tena espîrî yo. Yanî Bava Alî yarenîye kerda. Heto bîn ra kî beno ke qestê Bava Alî lehça nê, naverok bo. Yanî o pey tarzê Sey Welî qayîl nêbîyo, coka winî vato. Lehçe nê, vatiş/tarz/mana çekuyan krîtîk kerda.

__________

YASAL UYARI: www.zazaki.net kaynağında yayınlanmış herhangi bir haber, yazı veya fotoğrafın site editöründen izin alınmadan olduğu gibi kopyalanarak ya da üzerinde çeşitli oynamalar yapılarak herhangi bir yerde yayınlanması; farklı çalışmalarda alıntı olarak kullanmak amacıyla cümle veya paragrafların kopyalanmasında ise standart bir şekilde kaynak belirtilmemesi durumunda hukuki süreç başlatılacaktır!

Na xebere 515 rey wanîyaya
ŞÎROVEYÎ
Reyna "o-Loyê Kirdasî" Ser o
Munzur Çem
Bi nameyê Memed Qeremanî wendoxê nuşteyê mi „Derheqê Lo-Loyê Kirdasî de“ şîrove kerdo. Memed no shîrove de îdîa keno ke, Sey Qazî kirdaskî nêzano. Dewa min û ê Sey Qazî cîranê yewbîn ê. Bav û kalanê ma yewbînî zaf nêzdî ra nas kerdo. Her tim amê yewbîn û şîyê. Sey Qazî bide ra hetê, merdim şîkîno vajo ke domanan ra qederî, camêrdanê dewanê na mintiqa keso ke kirdaskî nêzano çin bîyo. Têpîya cinîyan ra kî kesê ke her di lehcheyî zanê xeylê bîyê. Çi ke na herême de dewê kurmancan û kirmancan temîyan û têkaleke der ê û bandura tirkî ra raver, qeseykerdoxanê her di lehçeyan, lehçeyê yewbînî zanê. Domanî û ciwanîya mi de kî rewşe wina (nîya) bîye. Pîlê ma ke şîyêne dewanê kurmancan ekserîya kirdaskî, ê ke amêne dewanê ma kirmanckî amêne qeseykerdene.
Na mesela de ganî merdim cewabê nê persan bidone:
Gelo Sey Qazî kamcîn eşîre ra yo? Seysabûnij o. Lehçeya seysabûnijan çik a? Kirdaskî. Seke nuşte de kî derbaz beno; pîyê Sey Qazî Sey Welî bi kamcîn lehça beyîtî vatê? Bi kirdaskî? Baş o, no hal de merdim çitur îdîa keno vano ke „Sey Qazî kirdaskî nêzano“. Eşkera yo ke na îdîa keyfî ya, bêbinge ya.
Memed cayêde nuşteyê xo de kî wina (nîya) vano:
„Kıtabê Dr. Daimi Cengizi, "Sey Qaji", pelga 502. de mordemê Sey Qaji, Bava Khekılê Hesenê Seydıji vano ke, Sey Qaji Kırdaski nêzanêne. ("Nê nê, ey çiyo henê' qesey nêkerdêne."
Dîqet bikerê Kekilê Hesenê Seydijî, „Sey Qazî kirdaskî qesey nêkerdêne“ vano. Sey Qazî keyeyê xo de kirmanckî qesey kerdo, na rast a. Labelê no nîno o mane ke ey lehçeya ma û pîyê xo nêzana.
Memed cumleyêda xo de kî „kılamê xo, maniyê xo, qe thawaê xo ki ebe Kırdaski çino,“ vano. Xora mi kî nuşteyê xo çîyede bîn nêvato. Henî aseno ke Memedî nuşteyê mi bi dîqet nêwendo.
Heto bîn ra Memed idia keno vano „Çıke Gomê Seydu ya ki Tasniye ya ki Gersnut (Pılemoriye) de, mekanê Bamasurano, i Kırdaski nêzanenê, Zazaki qesey kenê.“
Rast a; uca mekanê bamasûran ra yew o hama merkez nîyo. Dersim`de her kes efsaneya Bamasûr û Kurêşî zaneno. Goreyê na efsane, Kurêş û Bamasûr, Muxundîyê amê tê rî û uca yewbîn îmtîhan kerdo û o ra dime kî Bamsûrî uca xo rê ban virasto. Yanî esas hewshê Bamasûrî (merkez) Muxundîye der o û ci ra „Banê Bamasûrê) vajîno. Ewro hîna kî tawo ke merdim na dewe zîyaret keno, paga nê banî vîneno. Hewşê Bamasûrî na page de virazîyo. Ez bi xo kî şîya mi no ban dîyo. Lehçeya bamasûrijan kî kirdaskî yo, no derheq de şik çin o. Qolê bamasûran o ke hetê Plemurîye der o û kirmanckî qesey keno ra seydijî vajîno. Seydijê dewanê Mazgêrd û Qereqoçanî (nimûne: Lodik, Pemelix û Qurqurik) kirdaskî qesey kenê. Mabên nîna de dostê minê hêcayê estê ke keyeyê xo de kirdaskî qesey kenê la ma ke ameyîme têlewe ge kirdaskî ge kirmanckî qesey kenîme. Çi esto ke mensubê na qebîle yê ke şîyê hetê Plemurîye (Koyê Serî, Tasnîye, Gomê Seydû), sebebo ke derûdor de kirmanckî hakîm o, kirdaskî terk kerdo, kirmanckî qesey kenê. Sey Pilvançikanê dewa Pîlvank û tayê dewanê bextîyarijan.
Zaf silamî.
01 Tebaxe 2017 Sêşeme 19:58
Sey Qaji Kırdaski nêzanêne
Memed Qereman
Nuskar Munzur Çem, emegê xo çımanê ma ser. Çı esto ke no nuşte de taê ca de tam raşti nêvano. Sey Qaji Kırdaski nêzanênen, kılamê xo, maniyê xo, qe thawaê xo ki ebe Kırdaski çino. Kıtabê Dr. Daimi Cengizi, "Sey Qaji", pelga 502. de mordemê Sey Qaji, Bava Khekılê Hesenê Seydıji vano ke, Sey Qaji Kırdaski nêzanêne. ("Nê nê, ey çiyo henê' qesey nêkerdêne"

Kılama Sey Weli de ki uca be heqaniye ardo ra zon ke, Bamasurıci talıbanê xo het de ke mendê, Kırdaski musê. Çıke Gomê Seydu ya ki Tasniye ya ki Gersnut (Pılemoriye) de, mekanê Bamasurano, i Kırdaski nêzanenê, Zazaki qesey kenê.
28 Temmuze 2017 Îne 17:46