zazaki.net
20 Temmuze 2018 Îne
Girdîya Karakteran : 12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto
09 Hezîrane 2018 Şeme 19:40

Derheqê Eslê Ma de

Nûrî Keleş

Ma Darê Hênî ra, mintiqeyê Sîwanî ra, dewê Pehnê ra yê. Pîlê ma texmînen tîya ra çar sey-panc sey serrî verê cû ameyê eno mintiqe. Ma bawkalanê xwu ra hetanî kalik Elî zanê. Babîyê mi Ehmedê Nîmetî yo. Babîyê pîrik ma Nîmetê Ehmedî yo. Babîyê Ehmedî zî kalîk ma Elî yo.

Kalik Elî kamca ra ameyo Pehnê, enê derheqî de çend rîwayetî estê. Tayêne vatên hetê Kanîreşî ra ameyo. Tayêne vatên hetê Pîranî ra ameyo. Tayêne zî vatên hetê Palî ra ameyo. Kamcîn rîwayet raşt o, ma nêeşkayî safî biker. Mi gore, fikrê Pîran yan Palî ra ameyişî hîna raşt yeno.

Hecî Hesenê birayê dat Hemdînî (di hebî Hecî Hesenê ma estê) vato “Kalik Elî hetê Pîranî ra ameyo Pehnê, hinî çi sebeb ra bîyo, hîrê birayî hukmatê Usmanîyan ver benê qaçax, remenê yenê eno mintiqe. Yew bira Kesrag de nano ro, uca maneno. Yew bira Mehmûdan de, kalik Elî zî Pehnê de nano ro.”

Pehnê de, Sahê Pehnê de kêy Xaltuyan mendên. Enê Xaltuyî kam ê? Kalik Elî ra yê yan yew keyeyo bîn o, ez hol nêzana. Tenya yeno mi vîr, dat Hecî Mehmed yew dorim va “Sah de kamî keye kerdo se, wîcaxê xwu bîyo kor. Sah ma rê nêbîyo cayê keyekerdişî.”

Sah, verba bananê ma yew cayo warîye yo. Kêy Xaltuyan ra Rîzê Elîyê Hesê Temî bi. Babîyê enê Rîzî Elî şino rehmet, Rîza sêwir maneno. Rîza şino Ûnîyek de maneno. Hêgayê ci kêy dat Hemdînî rê manenê.

Pîlanê ma vatên “Ma kîrd, ma ra vûn zazey îz.” Vatên “Şarê Sêwreke ziwanê ma ra vûn dimilî. Dêrsimijî zî sey ma qisey kên. La ê ‘ş’ kenê ‘s’, nêvanê ‘şima’, vanê ‘sima’…” Dewê ma de derheqê “ma kam ê?” yan “ma kamca ra ameyê” de zaf çî nêvajîyên. Çimkî zaf çî zî nêzanayên, xwura zaf hewce zî nêkerdên.

Demê verîn yê ronayişê Tirkîye de, mintiqeyê ma Sîwan de 34 muxtarî û gelêk zî mezrayî bibîyê. La pêro pîya tam çend dewî û çend mezra yê, ez tam nêzana. Bakurê dewê ma de royê Mûradî û Dakonî (Guevdere) ca gênê. Hetê rojhelatî de mintiqeyê Mistan û Licê estê. Hetê rojawanî de zî Pali ca gêno. Hetê qibleyî de zî Hêne û Pîran estê. Mintiqeyê Sîwanî verê cû Palî ser o bîya, badê cû daya Darê Hênî ser. Cizdanê nifûsî yê babî û dadîyê mi Palî ser o bî. Mintiqeyê ma sera newayê xwu kirdê zazayî bî. Qirkerdişê 1915 ra ver tek-tuk dewê arminîyan zî bibîyê la qirkerdiş ra dima yew dewe zî nêmenda. Çend aîleyê ke dînê xwu bedilnayo û nimitkî mendê bibê zî şarê ma zaf nêzano. Bê aşikan, mintiqeyê ma de kurmancî çinîk ê. Tenya Licêyijê qaçaxçî û aşikî gama ke ameyên mintiqeyê ma, înan kurmancî qalî kerdêne, la ma hende fam nêkerdên.

Demê ma de, bawerîya şarê mintiqeyê ma se ra se pêro misilman û mezhebê Şafiî ser o yê. La ma zanê ke çend dewî hetanî serranê 1960-70an zî dînê Êzîdîtî yan zî yewna dînî ser o bîyê. Ma vajin sey dewanê mintiqeyê Tawusey, Ekrag û ê cayan… Mi enê çî fekan ra eşnawitê. Yanî datanê ma, pîlanê ma vatên. Xwura herbê Şêx Seîd Efendî de mintiqeyê ma pêro tewrê herbî bîyo. Şarê mintiqeyê ma bi mergê xwu Şêx Seîd Efendî wa girêdaye bi. Pîlanê ma tim qalê herbê Şêx Seîd Efendî kerdêne. Pîlanê ma caran nêvatên “Şêx Seîd Efendî semêd dîn û îmanî verba dewleta Mistî û Îsmetê kerrî herb kerdo.” Vatên “Şêx Seîd Efendî semêd dehwayê kurdon û Kurdistonî herb kerd…” Şarê mintiqeyê ma xwu sey kurdê esîl hesibneno.

Mintiqeyê ma de demê herbî ra pey çend keyan çetetîyê dewlete kerda. Ê keyeyî nika zî tim paştgîrê dewlete yê. Gerrekerdiş û tirkperestîye de enê keyeyî sere ancenê. Polîtîkaya asîmîlasyonî yê dewleta tirkan, mintiqeyê ma de hêverî enê keyeyan ra dest pêkerda. Kar û gureyê dewlete de enê keyeyan ra kesî sey memûr yan kadro pêrune ver ca girewto. Heyanî nika zî eno wina dewam keno.

Verê cû mintiqeyê Sîwanî de axayî bibî. La nika demê ma de êdî çin ê. Merkezê axayan Fatrakom bi. Demê ma de dewê hetê Şêx Îsmaîlan (Sîesmalûn) Kelaxsi û ê cayan de çend dewî axayan ra girêdaye bî. Axayî Palî de mendên, her serre ameyên ê dewan ra îcareyê xwu girewtên. Serranê 1980an ra pey ê dewan axayî daybî mehkeme ke dewlete dewan axayan ra bigêro bido dewijan. Peynîya dehwaya înan se bî, ez tam nêzana.

Cuyayiş û debarê mintiqeyê ma pê weykerdişê heywanî û bineyke zî zîraetî, yanî bi rencberî beno. Serrewext xebitîyenê la hîna zî pîzeyê xwu pê zor a kenê mird. Erazîyê ramitişî zaf tay o. Serranê 1980an ra pey hertim nifûso ke zêdîyayo şîyo şeheran de ca bîyo. Xwura eger her keye ra yew nêşo şeher de nêxebitîyo se, debarê keyeyî nêbeno. Roşanan de yan zî yew dayişê mewlidî de ma eşkayên yew werdo weş biwer.

Derheqê cuya kirdanê zazayan ser o, derheqê esl û feslê înan ser o, ancî semêd zanayiş û melûmatê hîna zêdeyî kitabê Mehmed S. Kayayî “Zaza Kürtler, Weşanên Nûpel, 2014” ancî kitabê Roşan Lezgînî “Toplumsal Kürt Gruplarından Zazalar, Weşanxaneyê Roşna, 2016” estê, merdim eşkeno înan ra hîna zaf çî biwano.

Ez rêza zuryetê kalik ma Elî hol nêzana. Çîyo ke ez zana: Kalik Elî, lajê ci Ehmed, lajê ci Nîmet û lajê ci Ehmed, yanî babîyê mi. Babîyê mi ra vatên “Ehmedê Nehmê Ehmedê kal Elî”. Lajê kal Elî çend hebî bîyê, ez înan zî hol nêzana. Yew birayî ra dat Hemdîn, Hecî Mehmûd û Hecî Hesen bîyê. Babîyê nînan Elî yo. Babîyê dat Heyderî Arif o. Arif û Elîyo babîyê dat Hemdînî bira yê. Babîyê Arifî û Elî kam o, ez nazana. La ez bawer kena ke pîrikê babîyê mi Ehmed o. Hecî Emîn û Hecî Hesen bira yê. Babîyê nînan zî Hesen o. Dat Hecî Emîn û Hesenî ra vatên “Hesenê Hesî, Emînê Hesî”. Hesen lajê kamî yo, ez nêzana. Xulase, ma pêro kalik Elî de resenê yewbînî. Pîrikê mi Mehmed (nifûs de nameyê ci Hîkmet o) û Hesen (babîyê Emikî) bira yê.

Dadîya pîrikê ma Nîmetî Belazîz ra ya, nameyê aye Zerê Ferxûn a. Mêrdeyê ema Heje Mistefa û dayka babîyê mi Zere xalzayê yewbînan ê. Dadîya babîyê mi, yanî dêka mi Xane Kesrag ra ya, ci ra vatên “Xûnê Ehmêd Husên Bekîr”.

Pîrik ma Nîmet û dêka ma Xane ra ema Eyşe, Heje, Zeynebe, Fate, Naze û Pakîza, laj zî tenya babîyê mi Ehmed beno. Ema Lutfîye zî esta. Yanî hewt wayî û yew bira yê. Ema Eyşe Boçanêsuran de zewicîyaya. Lajê ci Eledîn û keynê ci Fehîma benê, şina rehmet. Ema Hejê zî Boçanêsuran ra Mistê Melayî dir zewicîyaya. Babîyê mi Ehmedê Nîmetî zî hêverî waya Mistê Melayî Asîya dir zewicîyeno. Yew serre ancax têhet manenê. Babîyê min û Ase nêeşkenê yewbînan dir bivîyarnê, babîyê mi aye veradano. Asê Melayî ra qijê babîyê mi nêbenê. Dima babîyê mi Gazi ra Fatê Arifê Melayî dir zewicîya. Dadîyê mi Fatê Arifî ra birawo pîl kek Filît, Saleh, Ebdurehman, waka Helîma, kek Hesen, waka Pakîza û Wayda, kek Mehmûd, Nûrî (ez) û Remzîya benê.

Kek Saleh, zemanêk gama ke dewe de, Newroz de adir wekenê, o zî hema qij bîyo, xwu ser ra erzeno, gineo mîyanê adirî ro. Heyan ê mîyanê adirî ra vejenê, giran veyşeno, dima zî nêxelisîyeno. Waka Helîma zî hema qij bîya, şîya rehmet, la senî merda ez baş nêzana. Remzîya zî di serrî mi ra qijêr bî, hema newe kewtbî payanî, hewza verê çirrê dewe de xeniqîya.

Yeno mi vîr, ma bar kerd şî Xarpêt, qasê yew-di serrî mendî, badê cû dewijî ameyî ma dima, ma keyeyê xwu peyser berd dewe.

Meqsedê nuştişê enê çîyan, wa hem mintiqeyê ma bizanîyo hem qijê ma bi ziwanê ma derheqê kokê ma de çî bizanê. Werrekna mi verê cû bizanayê bi zazakî, bi ziwanê ma binuştêne. Çîyo ke ma dewe de cuyayên, mi pêro binuştên.

Demê tutekîya mi de cuyayişê dewe se ra se zazakî bi. Mesele û estanikê ke cematê dewe de vajîyeyn, her yew hendayê yew romanî bî. Nika ê estanik û meselayê dergî yenê mi vîr, zerrîya mi helîyena. Ma qey nêeşkayî ê estanikan û meselayanê xwu binusnin yan zî teyîb de qeyd biker?

Her ziwan tenya ziwan nîyo. Her ziwan wayirê yew ruhî yo, yew ganê ci esto. Eger merdim enê ruhî û enê ganî nêzano, ê ziwanî ra tehm nêgêno. Kokê ziwanê ma zaf xorîn o. La çi heyf ke eno ziwano bimbarek ewro kes qîymet ci nêdano. Ez hêvî kena şarê ma hîna ageyro ruhê xwu yê verînî ser, kokê xwu yê xorînî ser o newe ra zîl bido.

Na xebere 706 rey wanîyaya
No nuşte hema şîrove nêbîyo.