zazaki.net
22 Tebaxe 2017 Sêşeme
Girdîya Karakteran : 12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto
03 Tebaxe 2017 Panşeme 08:28

Tewrat de Çekuya "Zaza"

Roşan Lezgîn

Tewrat de kitabê Tarîx-I de Ademî ra heta Îsraîlî (Yaqûb pêxamberî) û badê ey nameyê babîyan rêz benê. Çekuya "Zaza" ke Tewrat de vîyarena, sey nameyê şexsî ayeta 33. ya beşê 2. yê kitabê Tarîx-I de ena çarçewa de esta. Eno merdim duwês lajanê Îsraîlî ra nesla Yahûdayî ra lajê Yonatanî yo.

Tewrat de sey kitabê 13. kitabê Tarîx-I  winî dest pêkeno:

"1.1. Adem, Şît, Enoş,

1.2. Kenan, Mahalalel, Yeret,

1.3. Hanok, Metuşelah, Lemek,

1.4. Nûh. Lajê Nûhî: Sam, Ham, Yafet.

1.5. Lajê Yafetî: Gomer, Magog, Meday, Yawan, Tuwal, Meşek, Tiras.

1.6. Lajê Gomerî: Aşkenaz, Dîfat, Togarma.

1.7. Lajê Yawanî: Elîşa, Tarşîş, Kîttîm, Rodanîm.

1.8. Lajê Hamî: Qûş, Misrayîm, Pût, Ken'an.

1.9. Lajê Qûşî: Sewa, Hawila, Sawta, Ra'ama, Sawteka. Lajê Ra'amayî. Şewa, Dedan.

1.10. Bi nameyê Nemrûd yew lajê Qûşî bi. Bi mêrxasîya xwu dinya de veng dabi.

1.11-12. Misrayîm kalikê Kaslûhan û Keftoran bi ke, ê zî kalikê Lûdan, Anaman, Lehawan, Maftuhan, Patrusan û Filîstan bî.

1.13-16. Lajo verên yê Ken'anî babîyê Sîdonî û kalikê Hîtîtan, Yewusan, Amoran, Girgaşan, Hîwîyan, Arkan, Sinan, Arwatan, Semaran û Hemayan bi. (Sîdon kalikê Saydayijan o.)

1.17. Lajê Samî: Elam, Asûr, Arpakşad, Lûd, Aram, Ûs, Hûl, Geter, Meşek.

1.18. Arpakşad babîyê Şelahî bi: Şelahî ra Ever bi.

1.19. Di lajê Everî bî. Nameyê yewî Pelek bi, çimkî rîyê dinya de însanî zemano ke o ciwîyayêne de cêra abirîyayî. (Pelek, îbrankî de yeno manaya abirîyayişî)

1.20-23. Yoktan kalikê Almodat, Şelef, Hasarmawet, Yerah, Hadoram, Uzal, Diklay, Ewal, Awîmael, Şeway, Ofir, Hawîlay û Yowawî bi. Nê heme cisnê Yoktanî ra bî.

1.24 Sam, Arpakşad, Şelah,

1.25 Ewer, Pelek, Reu,

1.26 Seruk, Nahor, Terah,

1.27 Avram (Îbrahim)."

Tewrat de Ademî ra heta bi Nûhî, ancî Nûhî ra zî heta bi Îbrahîmî babî winî rêz kerdê. Tîya ra pey rêzila nameyê sulale hîna sehîh asenê.

Tîya de ma yew nuqta îşaret bikin. Eke zemanê Pelekî de însanî cêra aibirîyayê, eno wextê viraştişê Birca Babîlî biyo. Tarîxnasî vanê, teqrîben tîya ra panc hezarî serrî verê cû Birca Babîlî virazîyaya.

Nesla Îbrahîmî winî dewam kena:

"1.28. Lajê Îbrahîmî: Îshaq, Îsmaîl.

1.29. Cisnê Îsmaîlî: Lajo verên yê Îsmaîlî Nevayot. Dima Kedar, Adbeel, Mîwsam,

1.30. Mişma, Duma, Massa, Hadat, Tema,

1.31. Yetûr, Nafîş, Kedema yenê. Nê lajê Îsmaîlî bî.

1.32. Lajê carîyeya Îbrahîmî Ketura: Zimran, Yokşan, Medan, Mîdyan, Yişbak, Şuah. Lajê Yokşanî: Şewa, Dedan.

1.33. Lajê Mîdyanî: Efa, Efer, Hanok, Avîda, Elda'a. Nê heme cisnê Ketura ra bî.

1.34. Îshaq lajê Îbrahîmî bi. Lajê Îshaqî: Esav, Îsraîl [Yaqub].

1.35. Lajê Esavî: Elîfaz, Reuel, Yeuş, Yalam, Korah.

1.36. Lajê Elîfazî: Teman, Omar, Sefi, Gatam, Kenaz û Amaleko ke Tîmna ra ame dinya.

1.37. Lajê Reuelî: Nahat, Zerah, Şamma, Mizza."

Beşê 2. yê kitabê 13. yê Tewratî Tarîx-I de nameyê duwês lajanê Îsraîlî yanî Yaqûb pêxamberî estê:

"2.1. Lajê Îsraîlî enê yê: Rûben, Şîmon, Levî, Yahûda, Îssakar, Zevûlûn, 

2.2. Dan, Yûsuf, Benyamîn, Naftalî, Gad, Aşer."

Tîya ra pey nameyê cisnê Yahûdayî hûmarîyenê: 

"2.3. Lajê Yahûdayî: Er, Onan, Şela. Keynaya Şuayê Kenanijî nê her hîrê lajî Yahûdayî rê ardî dinya. Lajo ewilîn yê Yahûdayî Er çimê Rebî de xirab bi. Coka Rebî o kişt.

2.4. Veyva Yahûdayî Tamare ci rê Peres û Zerah ardî dinya. Pêro pîya panc lajê Yahûdayî estbî.

2.5. Lajê Peresî: Hesron, Hamûl.

2:6 Cisnê Zerahî: Zîmrî, Etan, Heman, Kalkol, Darda. Pêro pîya panc tenî bî.

2.7. Akano ke meselaya eşyayê ke seba çinêkerdişî nezr bîyê de Rebî rê îxanet kerd û Îsraîl berd helak.

2:8 Lajê Etamî: Azarya.

2:9 Lajê Hesronî: Yerahmeel, Ram, Kalev.

2:10 Amminadav lajê Ramî bi. Sermîyanê Yahûdayîyan Naşon lajê Ammînadavî bi.

2:11 Salma lajê Nahşonî bi. Boaz yê Salmayî,

2:12 Ovet lajê Boazî, Îşay lajê Ovetî bi.

2:13 Hewt lajê Îşayî bîy: Ewilîn Elîav, diyin Avînadav, hîrêyin Şima,

2:14 çarin Netanel, pancin Radday,

2:15 şeşin Osem, hewtin Dawid.

2.16. Wayê ey Serûya û Avîgayîl bî. Hîrê lajê Serûya estbî: Avîşay, Yoav, Asahel.

2.17. Avîgayîla ke Yeterê Îsmalîlî dir zewicîya Amasa ard dinya.

2.18. Kalevê lajê Hesronî, cinîya ey Azûva ra û Yerîote ra lajê ey ameyî dinya. Lajê ey ke cinîya ey ra ameyî dinya enê yê: Yeşer, Şovav, Ardon.

2.19. Azûva ke merde, Kalev Hûra ke ci rê Efrat ard dinya dir zewicîya.

2.20 Urî lajê Hûre bi, Besalel lajê Urî bi.

2.21. Badê pey, Hesron şi verê keynaya Makîrê babîyê Gîlatî. Gama ke şeştî serre bî zewicîya, ena cinî ci rê Segûv ard dinya.

2.22. Yaîr lajê Segûvî bi; welatê Gîlatî de vîst û hîrê bajarê ey estbî.

2.23. Labelê Geşûr û Aramî dewê dorê Havvot-Yaîrî û Kenatî de, pêro pîya şeştî bajarî qefilnayî. Heme şarê ke nê cayan de ciwîyayêne cisnê Makîrê babîyê Gîlatî ra bî.

2.24. Badê ke Hesron Kalev-Efrata de merd, cinîya ey Avîya ronayoxê/pîlê Tekoayî Aşhûr ard dinya. 

2.25. Lajê lajê ewilîn yê Hesronî Yerahmeelî: Lajo verên Ram, Buna, Oren, Osem, Ahîya.

2.26. Yewna cinîya Yerahmeelî ya bi nameyê Atara estbî; a zî dadîya Onamî bî.

2.27. Lajê lajê ewilînî yê Yerahmeelî Ramî: Maas, Yamîn, Eker.

2.28. Lajê Onamî: Şammay, Yada. Lajê Şammayî: Nadav, Avîşûr.

2.29. Bi nameyê Avîhayîl yew cinîya Avîşûrî estbî; ey rê Ahban û Molît ardî dinya.

2.30. Lajê Nadavî: Selet, Appayîm. Selet korzinde merd.

2.31. Lajê Appayîmî: Yîşî. Lajê Yîşî: Şeşan. Lajê Şeşanî: Ahlay.

2.32. Lajê Yadayê birayê Şammayî: Yeter û Yonatan. Yeter korzinde merd.

2.33. Lajê Yonatanî: Pelet, Zaza. Nê cisnê Yerahmeelî ra ameyêne."

Seke aseno, "Zaza" nameyê yew merdimî yo. Merdimêko sade, rêze ra. Nesla lajê Yaqûb pêxamberî Yahûdayî ra, cisnê Yerahmeelî ra lajê Yonatanî yo. Tena yew ca de nameyê ey vîyareno. Sewbîna tu taybetîya ci çin a.

Dawid pêxamber qralê hîrêyin yê Qiralîyetê Îsraîlî yo. Tarîxnasî vanê wextê qraltîya Dawid pêxamberî teqabulê Mîlad ra ver serranê 1000-962 keno. Yanî eno merdimo nesla Yahûdayî ra ke nameyê xwu "Zaza" yo û Tewrat de vîyareno, teqrîben tîya ra hîrê hezarî serrî verê cû ciwîyayo.

Ena çekuya "Zaza" ey ra ver zî estbîya. Mesela, vanê Mîlad ra ver, serranê 2500-3000î de, bajarê Sumerîyan Marî de nameyê yew mabedî "Nînnî-Zaza" yan zî "Înnana-Zaza" biyo.

Gelo telafuzê ena çekuye, seke ma zanê, yan zî seke bi alfabeya latînkî nusîyeno, winî yo? Ez texmîn nêkena. Gereka merdim baş biewnîyo telafuzê orîjînalî ra. Çimkî beno ke telafuzê nê her di çekuyan zî bi hawayê "زاعزاع" (za'za') bo. Gama ke bi alfabeya latînkî nuşto, sey "zaza" nusîyaya û ma zî winî wanenê. Coka merdim vano qey form û telafuzê xwu sey çekuya "zaza"ya ma ya.

Sey nameyê merdiman, hema zî mîyanê tayê miletan de, hem nameyê cinî hem camêrdî "Zaza" estê ke tu xebera înan ma ra çin a. Mi bi xwu yew romanê fransizan de wendbi ke nameyê yew qehremana cinî ya romanî "Zaza" bîye. Heto bîn ra, tu îşareto ke nîşan bido tarîx de mabeynê ma û nê merdimê ke nameyê ey Tewrat vîyareno de yew eleqe yan têkilî esta zî çin o.

Ez vana gereka ma behs bikin ke Tewrat de nameyê "Zîza" zî esto ke hetê fonetîkî ra maneno nameyê "Zaza". Nameyê "Zîza" çar cayan de vîyareno:

Kitabê Tarîx-I, qismê 4. de:

"4.37. û Zîzayo lajê Şîfîyê lajê Allonê lajê Yedayayê lajê Şîmrîyê lajê Şemaya."

Kitabê Tarîx-I, qismê 23. de:

"23.10 Lajê Şîmî yê bînî: Yahat, Zîza, Yeûş, Berîa. Enê çar lajê Şîmî bî.

23:11. Yahat yewin, Zîza lajo diyin bi. La seba ke hende zêde lajê Yeûşî û Berîa çinê bi coka yew barixe hesab bî."

Kitabê Tarîx-II, qismê 11. de:

"11.20. Rehavam badê Mahalate keynaya Avşalomî Maake dir zewicîya: Maaka ey rê Avîya, Attay, Zîza, Şelomît ardî dinya."

Tena mi waşt ke wa eno nameyo ke Tewrat de vîyareno, bineyna baş, bi teferuat bêro zanayiş.

Na xebere 470 rey wanîyaya
ŞÎROVEYÎ
Her kes feqîr o!
Roşan Lezgîn
Her kes xwu gore zaf ra tay feqîr o helbet. Feqîrî eyb niya.
Wazenê şaristanê mi de biciwîye wazenê Hollanda de, zaf eşkera yo ke ti bi nameyanê sexteyan nusenê. Verê cû zî to bi sewbîna nameyan nuşto. Peyê nameyanê sexteyan de xwu nimitiş, çirkîn o, şanê camêrdan niyo.
Mixanetî, bêedebî, bêhurmetî, bêterbîyetî zî xasîyetê xirab ê, xasîyetê merdimanê bêmarîfetan ê. Kesê ke yew hunerê xwu çin o, yew havila xwu nêbiya, emrê xwu winî vîyarnenê. Nuşte wanenê, herinda ke xwu rê ci ra îstîfade bikerê, geyrenê dê hela yew qusur nêvînenê!
Homa îsleh bikero, ez vajî se?
17 Tebaxe 2017 Panşeme 14:56
Çime
Îlyas Denîz
Hollanda çara vecîya?:-))
Sîstemo kî ti ewnîyenî ci, zaf zî pa bawer meker! Ez şaristanê to de ciwîyeno.:-) Ti xu rê çendêk feqîr î.:-))
17 Tebaxe 2017 Panşeme 13:37
Çime
Îlyas Denîz
Willahî ez se gering zî vacî, ti heyna ê xu vanî. Nika merdimêko înat bikero u vaco raşt ê mi ya, çew nêşkeno derg bikero.
Mi ê xu fam kerd, mesela hîşa mi di bî kifş.
Ez heyna zi çîk nêvano!
____________________
Eke ti bi eno qayde, yanî bixerez vanê, qet mevaje!
Çimkî eşkera yo, derdê to o nîyo ke ti yew xeletî îşaret bikerê. Ti bi bêhurmetî, bêedebî, bêterbîyetî fek erzenê mi. Derdê to eno yo!
Ti Holanda ra bi nameyanê sexteyan, la bimixanetî kewtê mi dima ke, dê hela mi rê yew qusur peyda nêkenê. Mêro!
Eno xûyê pîs û mixanetî ra fek verade! Însan be însan.
Eke ti bi usûl û bi uslûbê însanan mi rexne kenê, çiman ser.
La eke ti bi enê nîyetê xirabî, bi eno feko pîs fek erzenê mi, ez vana ti û êyê sey to bêmînet ê!
Ez caran xeletîye de înad nêkena. Zaf normal o ke merdim xeletî bikero, mumkin o ke ez zî xeletî bikerî, ez kena zî. Eke ti yan yewna merdim, bi delîl û îsbat, bi usûl xeletîya mi vajo, ez ci rê minetkar bena, ez teşekur kena.
Feqet wexto ke ez heqdar bî, zaf normal o ke ez heqê xwu bipawî, ez mudafeaya xwu bikerî.
Nika ke to dî, to xwu rezîl û riswa kerdo, ena rey ti vanê "merdimo ke înad bikero." Law ez înad nêkena. Ez xebitîyena ke bi sereyê to wuşkî çiyêk bidî famkerdiş.
Ez to rê usûlê nê karî tekrar îzeh bikerî.
Nika çîyo ke mi to ra fam kerd, ti vanê, to vato "Tarîxnasî vanê …" û to çime nîşan nêdayo. Weylooo, aha! To yew xekletîya Roşanî dî!
Ez tekrar îzeh bikerî:
Melumato ke mi vato "Tarîxnasî vanê …" texmînê umûmî yê, heta ke anonîm ê. Mesela, mi vato "Tarîxnasî vanê, teqrîben tîya ra panc hezarî serrî verê cû Birca Babîlî virazîyaya." Eno melumatêko texmînî, umûmî û anonîm o. Yew kesî tesbît nêkerdo. Xwura kes nêeşkeno îlmen tam texmîn bikero zî. Ma ferz bikin, yew kesî îlmen tesbît bikerdêne, a game mi sey cêrnot "name, eser, weşanxane, bajar, serra weşanayişî, rîpel" nuştêne.
Metodolîyê nuştişê zanistî de enê hawa melumatan rê çime nîşan nêdîyeno.
Ma ferz bikin, rasterast ez bi xwu vajî, yan zî, ez vajî "Tarîxnasî vanê ziwanê aqadî Îsayî ra ver 3000-1000 de ciwîyayo", nê melumatî rê sey cêrnot çime nîşandayiş îcab nêkeno.
Hende îzehet bes o. Ti fam kenê ti zanê, ti kîn û kerb û hesedê xwu de miren ti zanê.
05 Tebaxe 2017 Şeme 19:27