zazaki.net
22 Tebaxe 2017 Sêşeme

Roşan Lezgîn / Nuştox

Tercume Û Averşîyayîşê Zıwanî De Rolê Tercumeyî

05 Tebaxe 2009 Çarşeme 12:00

Kurdîzade Ehmed Ramîz Begî rê

Ta zemananê verî ra, Babîl ra nata, seba ke miletî yewbînan ra fehm bikê, têkilîye yewbînan de ronê, hertim hewcedarê tercumeyî bîyê. Tercume netîceyê mucadeleyê însanan yê fehmkerdiş, zanayîş û muhakemekerdişê fikr, xeyal, tesewur û heme tecrubeyanê teberê xo de yo. Yan zî, o rayîr o ke însan xebat û mucadeleyê xo yê waranê se fikr, zanist (bilim), huner û tecrubeyan de, bi ey mîyanê milet û cematanê bînan de vila biko, yan zî înan reyde bare biko. Coka tercume berê dinyaya fikr û xeyalanê ke ma hol nêşinasnenê, ma rê keno a.

Tercume, o çîyo ke ziwanêk de îfade beno, eynî çîyî na rey ziwanêko bîn de, seke her hetan ra teqabulê ey biko, newe ra îfadekerdiş o. Eke tercume nêbîyêne, tu milet bê tecrubeyanê xo hayî ro tecrubeyê miletanê bînan nêbîyene û averşîyayîşê medenîyetê dinya zî hende asan nêbîyêne. Reyna bi sayeyê tercumeyî, mîyanê kultur û medenîyetanê cîya-cîyayan de pirdî virazîyayê; însanan û miletan zêhn, edet, keşf û fikranê yewbînan ra îstîfade kerdo û wina zî edet, kultur û fikrê muşterekî seba heme însanîyetî vejîyayê meydan; însanî zaf çîyan de eynî hîş, saman û sermîyanê fikrî, zanist û tecrubeyan de resayê pê.

Hetêkê tercumeyî zî o yo ke, sayeyê tercumeyî de, ziwanî bi xo zî aver şîyê; kewtê binê tesîrê yewbînan û bi no qayde kapasîteya ziwanan hîna hera bîya; ziwanan qabîlîyet, meharet, fehm û ferasetê neweyî yê îfadekerdişî qezenc kerdê; çekuyê neweyî, qalib û termî dayê ra yewbînan û yewbînan ra girewtê. Her ke tercumeyî vêşî bîyê, ziwanan de zengînîya vatişî û îzehkerdişî ameya meydan.

No derheq de, nêzdîyê ma de nimûneyê holî estê: Averşîyayîşê ziwanê tirkî û Tirkîya de averşîyayîşê huner û edebîyatê modernî bi sayeyê tercumeyî dest pêkerdo. Wezîrê Perwerdeyê Milî yê Tirkîya yê wextêk (1938-1946) Hasan Âli Yücel, yew kampanya dano destpêkerdiş û xo resneno zafê entelektuelanê ê wextî, telîfêko baş dano înan û wazeno ke çiqas klasîkê miletanê bînan estê, açarnê ziwanê tirkî ser. Na kampanya ra pey o ke ziwanê tirkî aver şino û Tirkîya edebîyat, huner û gelek wareyanê bînan de aver şina.

Reyna, Elî Esxer Muhemmed Xanî zî vano “Îranê modernî de fikro rexneyî, sey zaf fikranê bînan mehsûlê tercumeyî yo.” (1)

Ewro zafê welatanê dinya de “tercume” sey dîsîplînêko xoser qebul beno û unîversîteyan de se derse wanîyêno. Derheqê tercumeyî de; derheqê metod, teknîk, uslûb û hawayê tercumeyî de hetanî nika dinya Homayî kitabî û meqaleyî nusîyayê.

Herçiqas tercume bi xo sey wareyêkê zanistî bihesibîyo û no derheq de zaf çîyî bîyêrê zelalkerdiş zî reyna merdim şêno vajo ke tercume tam nêameyo îzehkerdiş. Çunke tu metnêk eynî sey metnêkê bînî nîyo, seke ziwano verên de ameyo nuştiş, wina, motamot bi o qayde ziwanê açarnayîşî (çeviri dili) de saz nêbeno. Coka her metno ke açarnîyêno, metnêko birîndar o.

Eke yew biwazo metnêk açarno yan zî gureyê açarnayîşî biko helbet ganî îlmê tercumeyî ra agahdar bo. Labelê agahdarbîyayîş zî qîm nêkeno, ganî her di ziwanan zî hol bizano û bi xo zî wayîrê qabîlîyetê açarnayîşî bo. Nê zî bes nîyê, açarnayox (*) ganî mana, îfade, dazanayîş û îlmê ke mîyanê metnî de yê, waqifê înan bo û ziwanê ziwanî ra zî hol fehm biko.

Senî ke zafê ziwananê dinya bi sayeyê tercumeyî aver şîyê, helbet do ziwanê ma zî bi sayeyê tercumeyî aver şiro û wina aseno ke zaf ra tay binesazîyêk (**) (altyapı) ziwanê ma de zî sererast bîya ke ma êdî şênê tayê eseran biaçarnê ziwanê xo ser.     

Heto bîn ra, her nesl mîsyonêkê xo esto. Xebatêk, mefhûmêk -tîya de ma vajî ziwanêk- qonaxêk ra teslîm gêno û heta qonaxêna aver beno, hetanî ke teslîmê neslê ameyoxî keno. Her gure de wina bîyo, wareyê ziwanî de zî wina yo. Û helbet her neslî goreyê îhtîyacanê xo ziwan xebitnayo.

Nika no ziwano ke ma pê qisey kenê, ma aîdê ey ê; dapîr û bapîranê ma pê qisey kerdo; bi nê ziwanî bermayê, huyayê, têkilîya xo pê viraşta... Welhasil no ziwan bi no hal ameyo û resayo hetanî bi ma. No ziwano ke nika esto, kapasîte û çekuyê ey qîmê înan kerdo. Eke nêkerdêne, ka ê nê ziwanî aver berê. Labelê nika ma, sey ecdadanê xo verara koyanê berzan de, zozanan de nêciwîyênê; ma herikîyayê bi şaristanan û heyatêko newe vera ma de yo. Koyî, zozanî, weyekerdişê pesî û malî uca mendî. Eke nika koyan de şarê ma estbo zî zafê ma êdî şaristanan de ciwîyênê. Tîya, heyatê ma yê verênî ra zaf-zaf aver heyatêna esto ke ma tede yê; herinda şiwanîye û gawanîye de, herinda toxumeştene û citekerdene de, kar û gureyê tewir bi tewirî, xeyal û fikrê zaf neweyî estê; dîsîplînê cîya bi cîyayî vera ma de yê û ma mecbûr ê ke înan de werzin û ronişin. Şaristan de, no ziwan qîmê vatiş, îfade û îzehkerdişê her çîyî nêkeno. Ma çiqas bi ziwanê xo qisey bikin zî, reyna, zaf cayan de ziwanê ma lal maneno.

Eke ma yew dîsîplîn, fikr yan zî tesewurî ziwanêkê bînî de biwanin, ma senî zî bikin ma nêşênê ê dîsîplînî ziwanê xo de bifikirîyê; la wexto ke ma ziwanê xo de biwanin, o çax seke o çî ziwanê ma de îcad bîyo, ziwanê ma de xeliqîyayo, ma bi asanî ziwanê xo de ê çîyî fikirîyenê. Tena lazim o ke açarnayîş de rîayetê ûsulanê tercumeyî bibo! Coka nika barêko giran milê neslê ma ser o yo. Eke nika ma nê gureyî nêkin, çend wext vîyêro, -beno ke- no gure hîna zehmet bibo. Çunke hema tesîrê fikirîyayîşê bi ziwanê ma însananê ma de esto. La çiqas wext şino têkilîya şarê ma ziwanê ma ra visêna û na zî yena a mana ke ziwan mîyan ra wedarîyêno.

Seke ma cor de zî nîşan da, mîyanê zaf miletan de averşîyayîşê medenîyetan bi tercumeyî dest pêkerdo. Tercumeyî reyde, tebîî yo ke wendoxê ziwanê açarnayîşî, îlm û mana û dazanayîşê ke ziwanêkê bînî de nusîyayê, şinasnenê; xeyal û tesewurê neweyî vernîya înan de şewle danê, la esas çîyo tewr muhîm zî ziwan tim xebitîyeno.

Tercume tena o nîyo ke ma ziwanêkê xerîbî ra manayêk açarnenê ziwanêkê şinasî. Çunke her ziwan bi sîstemê îşaretanê (göstergeler dizgesi) kulturêkê xoserî reyde, bi xulq û tebîetan, bi ûsul û edeb û terbîyeyan, bi hawa û edetan, bi şeklê nîşandayîşê refleks û reaksîyonanê miletî, bi eybdîyene û qîymetdayene; bi erjanê komelkîyan (toplumsal değerler), xulasa bi heme şeklê ciwîyayena miletî reyde têzere de yo. Peyplanê (arka plan) her metn yan zî qiseykerdişî de nê çîyî tim hereket de yê. Coka tercume eslen tena açarnayîşê ziwanêk yan zî çekuyanê ê ziwanî nîyo. Tercume de, açarnayîşê yewe bi yewe çeku yan zî cumleyanê ziwanêk ra vêşêr, ganî metn û mana biaçarnîyê. No nêno a mana ke tu ehemîyetê çeku û cumleyan çin o.

Mavajî, ziwanê tirkî de cumleyêka winasî esta: “Açgözlü Hasan Bey, Dimyat’a pirince giderken evdeki bulgurdan oldu!” Cumleyêka winasî eke ma çeku bi çeku biaçarnin wina ya: “Hesen Bego çimvêşan, seba rizî şi Dîmyat la savarê eyo ke keye de bi, dest ra şi!” Bi no şekl, manaya ke cumle de ya vîndî bena. La eke ma wina biaçarnin, çîyo ke a cumle de, ziwano orîjînal (kaynak dil) de îfade beno, manaya ke ziwanê açarnayîşî de teqabulê ey kena zaf ra tay dana: “Hesen Bego çimvêşan, nane gêra la lete zî dest ra şî!”

Reyna, her ziwan de tay qalibî estê. Mavajî, tirkî de: “Adınızı lütfeder misiniz?” Yan zî fariskî de: “Êsmê şerîfet?” Eke ma çeku bi çeku biaçarnin; “Şima nameyê xo lutf kenî?” û “Nameyê to yo bi şeref?” Ziwanê ma de qet manaya na cumle zî bi no şekl çin a. La eke ma wina biaçarnin, tam îfadeyo ke teqabulê nê persî keno vejîno meydan: “Nameyê to bi xeyr?” Û cewabê nê persî zî wina dîyêno: “Xeyrê Homayî ro to bo, nameyê mi...” No qalibo peyên ziwanê tirkî yan zî fariskî de çin o.    

Û tercume de lazim o ke hem sîstemê herikîyayena ziwanê orîjînalî hem zî ê ziwanê açarnayîşî û qaydeyê gramerê (dilbigisi) her di ziwanan hol bîyerê zanayîş. Ganî zanistîya ziwanî (dilbilim) û teorîya edebîyatî (yazın kuramı) zî bîyerê zanayîş. Tercume bi qasê rexnekerdoxêk hişyarî û analîzkerdişê metnî zî wazeno.

Tercume de her kes wareyê xo de nê gureyî biko hîna hol beno. Mavajî, şaîr şîîre biaçarno, doktor metnanê tibbî biaçarno, tarîxnas metnanê tarîxî biaçarno hîna hol beno. Merdim şaîr nêbo zî, eke werzo şîîre biaçarno, ganî şîîre ra hol fehm biko. Wareyanê bînan de zî wina yo.

Heto bîn ra, zafê metnan tena mîyanê sînorê xo yê objeyî (nesnel) de ney, teberê sînorê xo yê asayeyî de zî bi zaf çîyan wa eşkera yan zî nimite têkildar ê. Lazim o ke açarnayox nê hetan ra zî haydar bo.

Reyna mîyanê ziwanêk de xeylî “ziwanî” zî estê: Ziwanê edebîyatî, ziwanê sîyasetî, ziwanê felsefe, ziwanê zanistî... Û zafê nê ziwanan zî mîyanê xo de qisim bi qisim cîya benê. Mesela edebîyat de: Ziwano epîk, ziwano lîrîk... Û her nuştox bi xo zî ziwanê xo yo orîjînal (özgün) o tena aîdê xo esto. Nê zî mîyanê ziwanî de “ziwan” ê.

Metn bi ziwan nusîyêno helbet û her metnêk zî ziwanê xo esto. Tayê metnan de nuştoxî bi xo mana sergirewta (kapalı), nimita verdaya. Xora tu eserêko hol estetîkê xo wina viran nênawneno wendoxî.

Heto bîn ra, Seke R. Barthes zî îzeh keno, tayê nuştoxî bi ziwano ke ma dest de hazir o, pê razî nêbenê, qîmê xo pê nêanê. Na babete de R. Barthes nuştoxan keno di qismî: Nuştox û katib (yazar ve yazman). Û vano, “Ziwan nuştoxî rê amanc o, katibî rê wasita yo...” (2)

Zafê nuştoxan tim wazenê ziwanêko newe virazê. Manaya rasteraste (düzanlam) ra wetêr, wazenê manayêna (yananlam) zî bidê ra çekuye. Mavajî,

“Mîyanê şewa tarî de kewtî rayîr û şî.”

Na cumle bi no qayde bena cumleyêka sade. Labelê gama ke merdim vajo:

“Mîyanê şewe de kewtî rayîr û tarî-tarî şî.”

Êdî na bena cumleyêka tilismêne. Cumleya peyêne cumleyêka edebî ya, zêhnê wendoxî de tesîrêko îmajin (imgeli) virazena. Xeyalê wendoxî de berê vîrardişanê cîyayan kena a. Yanî tîya de, açarnayox ganî ziwanxebitnayîşê nuştoxî ra zî haydar bo û açarnayîş de rîayetê naye zî biko.

Açarnayox, eke metnêkê edebî açarneno, helbet lazim o ke bi qasê nuştoxê metnî, ê metnî ra fehm biko û wina bihesibno: Eke nuştoxî tena bi ziwanê min bizanayne, eynî bi nê erjan û bi nê tewirî gelo ka nê metnî senî binuso? Labelê eynî kirîter seba metnanê teberî hunerî de wina nîyo. Mavajî metnêko îlmî yan zî huqûqî. Nê çîyî zî goreyê termînolojîyê xo açarnîyênê.     

Gama ke metnêk ziwanêk ra açarnîyêno ziwanêna, lazim o ke tahm, boye, reng, şekl, estetîk, teşbîhî û îmajî, mana, îfade û dazanayîşê ke ziwanê orîjînalî de yê, ziwanê açarnayîşî de bi hawayo ke teqabulê înan bikê, ganî newe ra bîyerê sazkerdiş.

Tercume newe ra nuştiş o. La hema wina ser ra nuştişê çîyê hazirî nîyo û çîyo ke esto, newe ra tadayîş û nuştişê ey zî nîyo. Tercume nuştoxîya nuştoxî ya. Belkî zî, şaîrîya şaîrî...  

Tercume motamot sey metnê orîjînalî nîyo. Tercume bin ra bi komeçekuyanê cîyayan zî nêno nuştiş. Tercume bi xaye û amacanê xo, bi qaydeyanê mexsusê xo, çîyêko cîya yo, teberê qaydeyanê tewiranê bînan ê nuştişî de, fealîyetêko taybet yê edebîyatî yo (3).

_________________________

(*) Bê ke ez hay ro ci bî, na meqale de kerdoxî (özneler) xovero nêrkî nusîyayê. Dima ra mi zî qet dest nêda ra înan. Nê ke ez bi xo hetê cînsîyetî ra tena nêrkî fikirîna, ney! Beno ke zêhnîyetê fikirîyayena ma (ziwan ney) nêrkî yo, coka. Labelê wendox eşkeno formê nêrî seba makî (açarnayoxe) zî fehm biko.

(**) Tîya de qestê mi standardbîyena ziwanê ma yo.

(1) Zemîme Heftegîyê Hemşehrî, Tehran, Şomare: 39

(2) Barthes, Roland, Yazı ve Yorum, Metis Seçkileri, Îstanbul, 1990, r. 83-84

(3) Esero ke mi nuştişê na meqale de ey ra îstîfade kerdo: Göktürk, Akşit, Çeviri: Dillerin Dili, YKY, 2. baskı, Îstanbul, 2000.

Not: Na meqale kova Vate hûmara 24 de weşanîyaya.

No nuşte 843 rey wanîyayo
No nuşte hema şîrove nêbîyo.