zazaki.net
23 Teşrîne 2017 Panşeme

Roşan Lezgîn / Nuştox

Edebîyat Ziwan o

05 Tebaxe 2009 Çarşeme 16:38

ciwananê welatê mi rê

Cuyê însanîyetî, yanî qiseykerdiş çend rewên bo, edebîyat zî hende rewên o. Verê cû, edebîyat tena yew çî bîyo; yew eserê edebî de şîîre, hîkaye, roman û heta ke muzîk zî, heme têmîyan de bîyê. La averşîyayîşê zanyarîye û modernîte reyde edebîyat zî ame tesnîfkerdiş, formê neweyî peyda bîy: Şîîre, hîkaye, roman...

Şîîre, mîyanê tewiranî edebîyatî de wayîrê formê tewr kilmekî ra wetêr esas hetê ziwanxebitnayene ra cîya ya. Ziwan, tewr zaf şîîre de krîstalîze beno; bi çekuyanê tayan îfadeyo xorîn û hîra virazîyeno. Rêza şîîre, yanî “misre” hende weş yena mûndiş, çekuyî hende weş têdima rêz benê ke şîîre hem hetê aheng û melodîya vengî (nezm) ra zaf weşe, nermeke, sey muzîkî ya hem zî hetê mana ra zaf xorîn o.

Hikaye de senî ke form bi xo romanî ra kilmêr û şîîre ra dergêr o, bi no qayde mesele zî, sey yew fotogafî yan zî çend fotografanê ke amey têhet û bîyê yew tablo, kilmek yena qiseykerdiş. Hîkaye de, heme hetan ra ney hetêkê karakterî û mesele zî heme hetan ra ney yew teferruat yan zî tay teferuatî yenê nawitiş. Hîkaye û roman nesr ê, labelê eke roman qiseykerdişo bîlasebeb nêwazeno, hîkaye bin ra nêwazena. Qiseykerdişê xo de hîkaye, sey şîîre hende girewte nîya. Hîkayenuştox her îfade de zaf bi tedbîr o, bi qasê şîîre nêbo zî, xo dano nêzdîyê şîîre, çekuyan, cumleyan û paragrafanê xo krîstalîze keno; qiseykerdiş de destvilayîye (îsraf) nêkeno, destê xo bi xo gêno, ekonomîk o. Û bêguman sey şaîrî, hîkayenuştox zî estetîkê hunerî caran peygoş nêkeno.

Roman, îlham ra wetêr, sey viraştişê yew bîna proje û planê ey yenê ronayîş, mesele derg û dila yena qiseykerdiş la na dergûdilayîye zî gevezeyî nîya. Her çî hîra-hîra yeno îzehkerdiş, qehremanî zaf ê, her qehreman goreyê rolê xo ra yeno teswîrkerdiş. Seba ke meseleya tewr bingeyêne hol bîyero fehmkerdiş, qasê ke îcab keno mesele û qewimîyayîşê qijkekî yenê qiseykerdiş.

Xulasa, a deşta ke romannuştox estorê xo tede hêdî-hêdî vazdineno, hîkayenuştox estorê xo tede çargamî vazdineno. Eke şaîr bo, helbet tena a roja ke deşte seraser mîyanê mijî de ya, wenişeno û hîr-hîra estorî reyde sey virsikî, sey yew xeyaletî verê çimanê ma ra vîyareno.

Edebîyat Ziwan o

Edebîyat serekê huneran o. Qeydkerdiş, nîşandayîş, averberdiş û weşkerdişê cuyê kesî û dima ra zî ê cematî yo la her çî ra vêşêr û vernîya heme çîyan de ziwanî ser o yew fealîyet o, biedebkerdişê ziwanî yo.

Her çî ziwanî reyde îfade beno, ziwanî reyde yeno namedayîş, manadayîş û fehmkerdiş, coka zî eleqeyê her çî ziwanî reyde esto. Ziwan senî ke şeklê xo cuyê cematî ra gêno, bi no qayde şekl dano cuyê miletî, şekl dano cuyê kesî zî. Coka zî, çi holîye çi xirabîye ser, kamî ke waşto yew miletî bivurîno, ziwanî ra dest pêkerdo!

Eke kes mudaxeleyê ziwanî nêkero ziwan cayê xo de cemidîyeno, a game cuyê qiseykerdoxanê ey zî rewşêka statîke de tevizîyeno! Ma zanê ke însan seba îdamekerdişê cuyê xo, bi hawayêko refleksî bo zî, tim ro çareyan gêreno. Û gama ke ziwan qiseykerdoxanê xo rê qîm nêkero, senî ke welatê xo terk kenê, bêtereddud şenê ziwanê xo zî terk bikerê û êdî yewna ziwan de xo îfade bikerê.

Însanî de tena hîsê ciwîyayîşî zaf tebîî yê. Zafê hîsanê bînan mehsûlê tefekurî yê. Hîsê milî ke seba seveknayîşê ziwanî hêz danê merdimî, hetêk ra tebîî nîyê, virazîyayê! Seraserê tarîxî de, vêşêr zî qonaxê averşîyayîşê modernîte de, fikr yan zî hîsê milî tim edebîyatî reyde ameyê viraştiş û vilakerdiş. Yanî edebîyat cematî keno milet yan zî miletbîyene ano vîrê cematî.

Ma va ke, edebîyat ziwanî ser o yew fealîyet o, yanî edîb ziwanî biedeb keno, şeklê ziwanî weşikêr keno, ziwanî modernîze keno. Coka zî verê verkan ganî nuştox ciddîyetê nê gureyî ra haydar bo. Ganî naye zî baş, zaf baş bizano ke çîyêdo hol tesîrê xo holîye ser o keno û çîyêdo xirab tesîrê xo xirabîye ser o keno. Yanî, senî ke her gure webalê xo, mesûlîyetê xo esto, helbet edebîyat de webal û mesûlîyet her çî ra vêşêr o!

Senî ke malzemeyê rismî reng ê û yew ressam eke rengan hol nêşinasno werzo rism virazo, eke westayê xebitnayîşê firçeyî zî nêbo, nêşeno tualî ser o renganê xo weş têmîyan bikero û yew tabloyo rindek virazo, bi no qayde malzemeyê edebîyatî zî ziwan o, qiseykerdiş o.

Mavajin malzemeyê rojnamegerîye zî fotografî ra vêşêr ziwan o, zaf çîyê bînî zî ziwanî reyde îfade benê labelê yew metn bi hawayê ziwanxebitnayena xo beno edebîyat. Yanxo, ma do senî yew metnê edebî û yewna metnê teberê edebîyatî de cêra bişinasnin? Bêguman form, tema, bîçim, uslûb zî muhîm ê la eslen hawayê ziwanxebitnayîşî ra ma zanê ke yew metn edebî yo yan ney. Çunke edebîyat de ziwan elelade nêno xebitnayîş, edebîyat de ziwan kirîstalîze beno, estetîze beno. Edebîyatî reyde ziwan nermek û elastîk beno.

Yew edîb ganî bişeno eynî çî çend hawayî îfade bikero. Û helbet mîyanê nê îfadeyan ra êyê tewr kilmek û rindekî weçîno. Çunke çîyo vêşî edebîyat de xo sey pîneyî nawneno. No semed ra badê ke merdimî eserê xo nuşt, ganî tekrar-tekrar biwano zî û her wendiş de bi yewna çimî biewnîyo eserê xo ra. Heme çîyê vêşî, çîyê ke xizmetê eserî nêkenê, ganî merdim mîyan ra vejo. Û ganî rindîye ser o mudaxele bikero: Çeku bi çeku, cumle bi cumle, paragraf bi paragraf bisefêno, rafîne bikero. Mavajin yew cumle de, ganî edîb xo ra pers bikero û vajo “Gelo eynî îfade bi çekuyanê hîna tayan (kemîyan) nêno vatiş?” Yan zî “Gelo ez nêşena nê îfadeyî bineyna weş bikera?”

Ziwano Standard

Çî rê ziwanî standard benê, yan zî mavajin çi semed ra her çî rê yew standard esto? Çunke xebitnayîşê çîyê standardbîyayeyî asantir o. Rehetîya her kesî standardbîyayîşî de esta. Eke yew ziwan standard bibo, şuxulnayîşê xo asan o; hem qiseykerdox û nuştoxê ey hîna asan xo pê îfade kenê hem zî hetê sewbîna merdiman ra asantir yeno fehmkerdiş û musayîş.

Mîyanrawedarîyayîş yan zî ciwîyayîşê yew ziwanî ser o zaf faktorî tesîr kenê la goreyê mi, faktorêko muhîm zî standardnêbîyayîşê ziwanî yo. Eke yew ziwan standard nêbo, ciwîyayîşê ey zî talûke de yo. Çunke wexto ke merdim yew çî îfade keno, helbet merdim wazeno hetê muxatabê merdimî ra zî rast bîyero fehmkerdiş. Heto bîn ra, şarê ma zaf hewes nêkeno pê ziwanê xo (kurdkî) qisey bikero, zafane tirkî qisey keno; goreyê mi, sebebê xo qasê yasaxkerdiş yan zî resmînêbîyayîşê ziwanî standardnêbîyayîş o zî. Helbet vera ziwanê ma de zî yew ziwano standardbîyaye (tirkî) esto. Eke merdimî rê guman virazîyo û merdim tereddud bikero, gelo muxatab zî eynî îbareyî eynî mana de fehm keno yan ney, a game merdim di alternatîfan ra ê standardî tercîh keno. Coka ma nuştoxê ke wazenê nê ziwanî de xo îfade bikerin, yan zî edebîyatê nê ziwanî rê xizmet bikerin, hedefê ma tena o nîyo ke ma yew edebîyato qalîteyên bixeliqnin; naye ra vêşêr, ganî yew tesîrê musbet ê nê fealîyetê ma zi qedera nê ziwanî ser o bibo. Çunke qedera ziwanî zî qedera miletî tayîn kena. A game, neke tena hetanî ma ra yeno ganî ma ziwano standardbîyaye tetbîq bikerin, naye ra zî wetêr, ganî standardbîyayîşê ziwanê ma de edîbî sere de bê.

Teswîr

Nuştoxo zekî her wext wendoxê xo zî tewr tay qasê xo zekî hesibneno, coka zî nuştişê ey fuzulî û eletewş nêbeno.

Mavajin eke yew ressam rismê dare virazo û werzo bin de zî “Na dar a” binuso, no yeno a mana ke temaşekerdoxanê xo ra bawer nêkeno, înan dekeno herinda ehmeqan. Yan zî mavajin, edîbêk yew metn de wazeno pencera akero û biewnîyo teberî ra. Gelo hewce keno ke vajo “Ez zere de bîya”? Û dima ra zî vajo “Mi pencera akerde û ez ewnîya teberî ra”? Yanî, wexto ke vajo “Mi pencera akerde û ez ewnîya teberî ra”, xora wendox tey vejeno ke o zere de yo. Coka zî edîb ganî teswîrkerdene de sey hesira çimî zelal qisey bikero; ne vêşî ne zî kêmî.

Mentiq

Herçiqas edebîyat xeyalê xo de viraştiş (tirkî de “kurgu”) o zî la ganî sehîh bo, bimentiq bo. Cuyo rastikên de zaf çîyî estê ke mentiqê merdimî vindarnenê, bêmentiq ê. Yanî, merdim xo rê heyret keno ke senî çîyêdo winasî beno? Çunke, cuyo rastikên zaf çîyanê bêmentiqan qebul keno labelê edebîyat qet zî bêmentiqî qebul nêkeno! Eke yew metno edebî de bêmentiqî estibo, ganî na bêmentiqîye de zî yew mentiq estibo.

Metn, goreyê formê xo ra, ganî wayîrê yew çarçewaya bellîkerda bo û helbet mîyanê na çarçewaya bellîkerda de wayîrê mentiqêkê saxlemî bo. Mesela, merdim nêşeno vajo “Wisar bi, ma yaban ra mirdîya xo încîrî werdî.” Çunke wisaran wextê deresayîşê încîran nîyo. Yan zî, mavajin yew edîb gama ke qalê mucadeleyê Qoçgirî bikero û vajo “Nûrî Dêrsimî û Elîşêrî telefonî reyde qisey kerdinê”. Tîya de nêkeweno bi sereyê merdimî, çunke ma zanê ke o wext hema telefon çin bi.

Tema

Edebîyat de çi yeno nuştişî ra vêşêr, senî yeno nuştiş muhîm o. Labelê her formo edebî ganî yew temaya xo ya serekîye estbo. Se tema zî, çîyo ke zaf yeno zanayîşî ra wetêr ganî çîyo ke nêno zanayîş, çîyo bakîr bîyero nuştiş. Eke bakîr nêbo zî ganî bi hawayê nuştiş û nîşandayîşê xo cîya bo. Labelê eke merdim yew çîyê eleladeyî, çîyêkê sadeyî binuso zî, ganî wina nîşan bido ke çimê wendoxî de bibo çîyêko balkêş, çîyêdo efsûnkar yan zî fewqelade. Yanî, edîb vajo “Hingimên şîrîn o” zî nêbeno! Wendox do vajo “Ez zî zana ke hingimên şîrîn o!” Yanî, edebîyat îzeh û muhakeme zî nêkeno, tena nawneno; îzehet û muhakemeyî pawibê wendoxan verdano.

Ma zanê ke tema fikrê nuştoxî rê xizmet kena. Yanî nuştox temaya xo reyde, bi hawayêkê nimitikî, fikrê xo, derdê xo û çîyanê ke wazeno wendox zî bivîno, resneno zêhn û hîsanê wedoxî. Labelê sloganan û qîrrayîşî reyde ney, ganî bi terzo edebî bo.

Herçiqas zafê edîban vanê ke edebîyat tena nîşandayox o, yanî edebîyat eynik (lîlike) o, la ney, eynikbîyayîş de zî hîsanê wendoxê xo terbîye keno, fikr dano wendoxê xo. Wezîfeyê eslî yê edebîyatî, hîrakerdişê xeyalanê însanî yo. Coka zî nuştox, gama ke eserê xo rê yew tema bellî keno, ganî xo ra biperso: “Çirê? Seba çîyî ez nê çî nusena?”

Her çîyî de sîyaset esto û edebîyat de zî esto; edebîyat de merdim şeno her çîyî ser o qisey bikero. Labelê edebîyat de sîyaset viran (bane) nîyo, nimite yo. Eke merdim biwazo fikrê xoyê sîyasî vila bikero, merdim yew meqaleya sîyasî binuso, neke edebîyat. Edebîyat de tarîx zî est o, la eke merdim biwazo hedîseyê tarîxî rasterast qeyd bikero û binawno wendoxî, merdim şeno fikrê xo sey meqale yan zî kitabî binuso, neke edebîyat.

Heto bîn ra, eke nuştox wendoxî rê çîyêdê muhîmî nênuso yan zî weş nênuso, wendox mecbûr nîyo biwano. Yanî wendox hemalê pîyê nuştoxî nîyo!

Edebîyat motamot nuştişê çîyanê ke bîyê yan qewimîyayê zî nîyo. Edebîyat de eke nuştox îlhamê xo yew mesele yan zî yew qewimîyayîşî ra bigêro yan zî çîyêkê rastikênî ra îstîfade bikero zî (nê çî pêro mumkun ê), ganî sereyê xo de, xeyalê xo de hîkayeya xo newe ra binuso. Qewimîyayîşanê xo, yê ke lazim ê, xo bi xo bixeliqno.

Mehellîbîyene û Cîhanîbîyene

Tayê çî estê ke tena mîyanê di tenan yan zî çend tenan de yew manaya xo esta. Mavajin bena ke yew fiqre tena şena di kesan bido huyayîş, di kesê ke her hetan ra agahdarê mesele yê, tena ê şahid ê, coka fiqre tesîrê xo weş ro înan kena. La gama ke ti yewnayî rê qal bikerê, zaf tesîrê xo nêmaneno. A edebîyat zî winî yo.

Edebîyat, nuştiş yan zî nîşandayîşê çîyanê mehellîya nîyo labelê ganî mehellî/mintiqayî bo; ganî lingê edîbî hewa ra ney herrîya xo ser o bê. Senî beno? Edîb, gama ke mehellî yo, ganî bizano cîhanî bo zî. Yanî, yan ganî motîfanê xo yê mehellîyan bi hawayêko cîhanî pêşkêş bikero yan zî mîyanê motîfanê mehellîyan ra înanê cîhanîyan weçîno. Nêke esero edebî do mîyanê sînoranê xo yê mehellîyan de (dewa xo de) bimano.

Eke yew eser tercumeyê yewna ziwanî bibo, mavajin ziwanê ma ra açarnîyo franskî ser, ganî bişeno o tesîro ke wendoxanê ma ser o kerdo fransizan ser o zî bikero, yan zî wendoxê franskî zî ganî qasê wendoxanê ma ey ra fehm bikerê û tam bigîrê.

Hetê rojanebîyayîşî ra zî, tay çî estê ke ewro populer ê, mîyanê şarî de yenê qiseykerdiş la beno ke çend serrî ra pey tu manaya înan çin bo. Coka yew esero edebî ganî hem rojane bo hem zî xîtabê zemanan bikero. Yanî, hem xîtabê wendoxanê ewro bikero û hem zî yê siba û disibayî.

Edebîyat de Mîraswerîye

Eke ma rasta ey vajin, heme çî teqlîd o, tu çîyêk binra îcad nêbîyo. Însanan tebîet teqlîd kerdo, dima ra yewî yewna teqlîd kerdo. Her teqlîdkerdiş de bineyna aver şîyê, dirûb û xasîyetê xo şinasnay, meharet û qabîlîyetê xo aver berdê.

Edebîyat zî teqlîd o, yewî yewna teqlîd kerdo. Labelê ez naye vaja, westayanê nê gureyî baş bala xo daya çîyê ke înan ra ver nusîyayê ser, hol şinasnayê, dima zî zerrîya xo ra şaheserî xeliqnay; her vateyo ke ameyo vatiş, muheqeq bedelê ey zî ameyo dayîş. Eke manaya hîraye de teqlîd bo zî înan caran tenezulê tekrarkerdişê eseranê xo ra verêr nêkerdo, nêbîyê mîraswer; çîyo ke ameyo nuştiş yan zî bi şeklo ke ameyo nuştiş ney, dirûb û renganê xo yê xasan ra eserê xo yê weçîniteyî ardê meydan. Mîraswerî zî, versîya westayan de bîyê vîndî û şîyê.

Seba ke na meseleya mîraswerîye baş îzeh bibo, ez wazena qalê mewludanê ke ziwanê ma de ameyê nuştiş bikera. Ma heme zanê ke reya verêne Seydayê Xasî Mewludê Kirdkî nuşto. Bêguman manaya hîraye de ey zî teqlîd kerdo, çunke ma zanê ke ey ra ver bi kurmanckî mewludî ameyê nuştiş. Beno ke kurmanckî ra ver zî bi erebkî nusîyayê... Xasî herçiqas îlhamê xo eseranê verênan ra girewto zî Mewludê Kirdkî wareyê xo de yew esero xas û newe yo. Nara ey ra dima, çendna mewludê bînî ameyê nuştiş. Goreyê mi, êyê ke Xasî ra pey ameyê nuştiş, manaya tenge de teqlîd ê, tena tekrar ê; înan mîrasê Xasî ra werdo!

Edebîyat de çîyo ke ma ra ver ameyo nuştiş, helbet ma rê mîras o. Ma nê mîrasî rê wayîrîye kenê, ey seveknenê çunke ma bi ey weye bîyê. Labelê eke ma werzin yew eserî tekrar bikerin, eke no tekrar biney averberdiş zî nêbo, beno mîraswerîye. Ganî merdim bi veng, reng, şekl û dirûbê xo misêwa ro neweyîye bigeyro, nêke çîyo ke ameyo nuştiş yan zî şeklo ke esto, do bi teqlîdêko berîl tekrar bibo.

Bêguman formê edebîyatî bellî yê, derd îcadkerdişê yewna formî nîyo, mesele newebîyen a; wazenî hetê teknîkî ra wazenî hetê terz, uslûb, şekl û tema ra yan zî sewbîna hetan ra. Ganî mîyanê kanonanê xo de yew neweyîya eserî estibo û qet nêbo vera edebîyatê cîhanî zî wayîrê nasnameyê xo bo.

Sey her çî edebîyat zî tarîtîya tarîxî ra game bi game, qonax bi qonax aver ameyo, resayo sewîyeya xo ya ewroyêne. Û xora êdî dinya zî manena yew dewe. Heto bîn ra, edebîyatê miletan ra zaf nimûneyî açarnîyayê ziwananê bînan ser, zaf merdimî êdî tewr tay di ziwanan zanê û şenê edebîyatê dinya taqîb bikerê. Bêguman ziwanê ma de seba ke edebîyat kêmî yo, wareyêko bakîr o, hema zaf çî tede çin o. No semed ra, ma çi binusin newe aseno labelê ganî ma naye suîîstîmal nêkerin. Rastîya nê karî, ganî ma biewnîyê sewîyeya edebîyatê dinya ra û helbet krîterê ma zî ganî numûneyê holî yê edebîyatê dinya bî. (*)

_______________

(*)Na meqale Vate, Kovara Kulturî, Numre: 26, Îstanbul, r. 15-22 de weşanîyaya.

No nuşte 734 rey wanîyayo
No nuşte hema şîrove nêbîyo.