zazaki.net
24 Gulane 2017 Çarşeme
Girdîya Karakteran : 12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto
30 Adare 2015 Dişeme 17:27

NÊWEŞÎYA CINÎYAN

Necîbe Kirmizigul

Wexto ke wendoxî biwînîyê sernameyê nê nuşteyî ra do vajê qey nê nuşteyî de qalê nêweşîya cinîyanê winîhalan (hemîleyan) beno. Hema ney! Ez qalê a nêweşîye nêkena. Bi mi, nêweşîya ke ez do qalê ci bikera hîna giran a, hîna derg a, tena cinîyanê winîhalan de ney, heme cinîyan de esta. Winî aseno ke hema daruyê na nêweşîye nêvînîyayo. Qe kêna qe cinî qe ciwane qe pîr qe wenda qe nêwenda ferq nêkeno, na nêweşîye se ra newayê cinîyan de esta. Tena cinîyandê ma kirdan de ney, cinîyanê şaranê bînan de zî esta. Ez nika çimanê şima ra wanena, şima zaf meraq kerd, na çitêl babet nêweşî ya ke! Aha, ez ha vana: Meraqdarîye û dedîqodî!

Mi çi rê meraqdarîye rê va nêweşî, ez şima rê îzah bikera. Her kesî de meraq esto, no normal o, xora çinêbîyayîşê meraqî normal nîyo. Ma bi meraq a çîyan musenê, kokê musayîşî de meraq esto. La ma naye zî zanê ke ê her çî zafê ci zirar o. Û çîyê ke meraq benê, ê zî muhîm ê.  Çîyê ke faydeyê xo merdimî rê çin bo, merdimî aver nêbero meraqkerdişê ê çî zirar o, demên ra dima merdimî de beno nêweşî. Ez bêra nêweşîda cinîyan ser, zaf cayan de balê mi anto, cinî qisey nêkerê se nêşenê vinderê û cayê ke gereka tede qisey nêbo uca de zî nêşenê fekê xo tepîşê. Yew qala maya mi esta, tim vana, “Şima ziwanê cinîyan cikerê zî ê do fina qisey bikerê.”

Maya mi yewna meselaya kilmeke zî vate: “Dewên de şewra rew di cinî dewarê xo benê kenê tewirdê dewarê dewe kenê û teberê dewe de kemerên ser o ronişenê. Herî ra dekewenê kurrî ra vijîyenê. No mabên de nêzanê wext senî ravêrd. Hend wînîyenê ke dewar ho yeno keye. A yewe vana, no dewar çi rê yeno, hema newe gawanî berd! Her di marda nê gawanî n… Dewarî weş nêçiraneno, rew ano keye. A bîne haydar bena û vana, lê lê gawanî rê nengî meçîne, bîyo şan şan, biewnî roj ho şino awan.”

Mi vatê na maya mi çi rê wina vana. Nê demandê peyênan de mi bala xo da cinîyan ser,  heqeten seke maya mi vana, cinî qet daymiş nêbenê. Cayê ke tede kes nêşeno qisey bikero uca qisey kenê. Şima vajê ke cayê qe tede qisey nêbenê kotî yê? Ortedê kuçeyan, cadeyan, bazaran… Cayê hîna muhîmî estê; camî, mekteb, ezayî… Ez nika şima rê nînan îzah bikera.

Mi Sêwregi de tewir-tewir mekteb û dersxaneyan de mamostatî kerde. Coy ra mi tewir-tewir merdimî zî şinasnayî. Sewbîna zî ez tim teber de ya. Sêwregi de zî heme yewbînan şinasnenê, merdimê ke ez înan nêşinasnî zî ê mi şinasnenê. Wexto ke ez şina çarşî ez vana boka ray ra yewdo şinasî nêvîna, hela mevajên cinî bo! Xora emrîyanan ra di tene pîrî estê, her di zî kirdas ê,  keyeyê her yewe kiştênda cadeyî de yo. Keyeyê ma ortedê înan de maneno. Ez şewra vana boka ê teber a nêbê la tim zî teber a yê. A yewe verê kêberî deruyena, a bîne zî zimistan-hamnan, tim kêberî ver de ronişena, kam ravêreno, kam se keno, bala aye ha miletî ser o. Eke mi nêvînê! Ella razî bo sifte mi rê duayî kenê la dima dest bi persan kenê. A yewe vana, “Qîza min, te mekteb qazanmîş nêkir, ti dixwînî, ti bûyî uyretmen, ti kîjan mektebê da yî, qadroya te hat?” Ez zî heme persan de ci rê vana, “Herê, herê, herê…” A bîne dimilî vana, “Kêna mi, Ella aqil û fehm bido to, boka ti qazanmîş kerê. To qadro girot boka!” Ez nêzana ke çi ciwab bida ci, ez vaja “E, mi qadro girewt” zûr beno. Ez vaja “Ney”, na rey a do dest pêbikero aqil bido. Mi xo emrîyanan ra reyna tepîya na rey çarşî de, ray ra tayên cinî raştê mi yenê, ê mi şinasnenê, mi zî ê dîyê hema ez nêzana çi kes ê. Persa înan a siftekêne wina ya: “Tîya şina kotî?” Ez vana, “Ez şina çarşî.” A do vaja, “Şina çarşî se kena?” Ez vana “Tayên karê mi esto.” A do vaja, “Karê to çiçî yo?” Ez vana, “ Mi rê tayên çî lazim o.” A do vaja, “To rê çiçî lazim o?” Ez huyena û vana, “Belkî nêvajîyeno.”

No fasil qedîya, na rey nê persî dest pêkenê: “Şima birayê xo nêzewicnenê, şima hewna waya to nêdaya, waya to ya zewicnaye çend qeçê ci estê, çend lajekî û kênekî?...” Nê tena ê pers ê ke nika yenê mi vîr, hema rêza persan zaf derg a. Nê persî heme ortedê cadeyî de deqayên mîyan de pers benê.

Yew fine ez wînîyena ke ortedê cadeyî de û mabênê qehwexaneyan de cinîyan fek nayo yewbînan ver a, qe wesayît ravêreno zî ê nêeşnawenê. Çike suhbetê înan heme çî ra muhîm o, yewo ke nêzano ê kenê dinya bireynê.

Belkî ez do vêşî derg bikera la ez qayil a nê persanê cinîyan zî vaja. Bi mi, nê persî zîhnîyetê cinîyanê ma zî musnenê ma. Eke laj yan kênaya yewe ezeb bo yan zî newe bizewicîyê, nê persan persenê: “Şima hema lajek nêzewicnayo, şima xo rê veyve nêgeyrenê, şima yê vanê qey wa kal bo? Wext pey ra nîno, lajekî bizewicnê.” Eke zewicnayo, na rey nê persî dest pêkenê: “Veyva şima tewir de, veyva senîn a? Boka şima pê kenê, boka exlaqê ci rind o?” Eke veyve çar-panc mengî yo ke arda, “Qeçekê veyve çin o, çi rê çin o, şima berde tixtor, eceba veyve ra yo yan lajekî ra yo?” Eke qeçek bîyo, “Derguşa şima laj o, kêna ya? Eke keyna bo, vanê “Wax wax, kaşka laj bîyaye!” Nê persî zî standard ê ha! Ez şêna şima persanê sey nînan hema zaf bihûmara la qandê kuçaeyn û cadeyan hende nimuneyî bes ê.

Ez bêra bazaran ser. Ez nêşina bazar la ge-ge qewmîyeno, ez mecbur şina. Bazar xora sixletî ya, kerr nêşeno korî û qeçekê ke erebaya destan a geyrenê, ê zî kewnê mîyan, o wext kes nêşeno bazar de game çekero. Mevajên ke yew fine wesayîtî kewnê mîyan, merdim nêşeno mîyan ra vejîyo. Nê hengameyî mîyan de kes wînîyeno ke cinîyan fek nayo yewbînan vera, hê qisey kenê. Mi tim meraq kerde, mi vatê eceba a sixletîye mîyan de çiçî yo ke hende muhîm o, yeno qisey kerdene. Rojên mi dezgeyî ser o sebze weçînayê, hema mi pey de di cinîyan pê dî, hal-hewalê yewbînan pers kerd tepîya, a yewe va “Wa qisa ma tîya de bimano, seke to mi ra nêaşnawit…” Hewna qala xo nêqedînabî ke a bîne va, “Wa lingda to bin de bo, wayê, mi ra qisa nêvijêna!” A bîne dewam kerd, “Ti zana, veyva apdê mêrdekê ma kewta şarî dima, hem zî vanê o ke kewta dima, zewicîyaye yo.” A bîne lewê xo gaz kerd û va, “Wuşşş, wîî dayê, ma rê! Kuç û kemerî do bivarê ma ser! Ella kesî şaş nêkero! Hema ez veyva înan şinasnena, ez kênekîya aye zana, qet saxleme nêbî, zaf lajî aye dima geyrayî…” Karê mi qedîya mi dewamê ci goştarî nêkerd.

Keyeyan de cinî yenê yewbînan het û nê qalan kenê, la keye de normal o. Hema ortedê bazarî de lingan ser o hezar qalî kenê, çi faydeyê nê qalan înan rê bî, mi fehm nêkerd! No şekl a bazar de kes zaf raştê cinîyan yeno.

Mi vatê qey na meraqdarîye tena cinîyanê ma kirdan de esta, la ney! Zonguldak de ez şîyêne bazar, yew embaze va “Mi rê bazar ra findiqan bîya.” Bazaranê Zonguldakî de cinî çî roşenê. Ez geyraya mi cayên de findiqî dî, mi kîloyê ci pers kerd û mi va, “Nê findiqî rind ê? Ez hend fehm nêkena.” Cinîke va, “Çi rê ti tîya ra nîya?” Mi va, “Ney!” Va, “Ti kotî ra ya?” Mi va, “Ez Riha ra ya.” Va, “Ti tîya se kena?” Mi va, “Ez wendekar a.” Va, “Ti çi wanena?” Mi va, “Ez formasyon gêna.” Va, “Formasyon çi yo?” Mi va, “Sey dersa mamostatî yo.” Tayên fikirîya û va, “Mi fehm nêkerd yanî senî?” Mi va, “Ez do biba mamostaya edebîyatî.” Va, “Hii, ê ti kotî de manena?” Mi fehm kerd do peynîya nê persan nêro û mi va, “Xalê, ez cayên de manena îşte. Mi rê berey o, ez şina.” Mi qet firset nêda ci qisey bikera û ez kewta dûrî.

Ez bêra cayanê hîna muhîman ser, seke ez zana cayê camîyan şarê ma mîyan de zaf muhîm o; camî bimbarek ê, camîyan de tena îbadet beno.  Hema eke cinî şirê camî do se bo? Ez şima rê vaja do se bo! Ez hema-hema her serre, menga rojeyî de şina nimajê terawîhan. Camîya ke ez şina di qisimî ya. Kiştênda ci girêdayeyê Dîyanetî yo, kişta bîne zî xo rê xeyrxwazan pereyî arêdayê, sey kursê Quranî viraşto, qeçekî şinê uca musenê wendişê Quranî. Sewbîna zî roje de tede nimajê terawîhan beno. La cemaetê ci hema-hema heme cinî yê. Kişta resmîye de cayê cinîyan çin o. Coy ra cinî heme yenê uca. Camêrdî zaf tay yenê. Hamnanî seba ke germ o serê banî de terawîhan kenê. Mabênê cinî û camêrdan de yew dês o. Mela verê nimajî wazan dano. La çîyêndo balkeş o ke ez zana-nêzana mela tim dimilkî wazî dano. Çike zafê ci cinî yê û zafê ci tirkî nêzanê. De bê ke wa cinî goştarî bikerê! Mela vano, “Wayênê! Sefanê xo six bikerê û vernî ra dest bi roniştiş bikerê.” La cinî se kenê! Di-hîrê teneyî benê grûbe û her grûbe sereyên de ronişena û fek nanê yewbînan ver a. Ê tabî serrên o ke pê nêdîyo, hewadîsî zaf ê. Eynî kuçe de qalê çî kenê camî de zî ê qalan kenê.

Mela dest bi wazan keno, xora wazê melayî zî standard ê. Verî mi vatê no mela çi her serre qalê eynî çîyan keno. La ez nika heq dana melayî. Mêrdek wînîyeno ke qet rewşa cinîyan nêvurîyena, coy ra eynî çîyan vano. Mela qalê qeybetî keno, vano: “Pêxemberê ma vano, ê ke qeybet kenê, ê do cehnim de goştê way û birayanê xo biwerê. Şima qayil ê goştê însanan biwerê? Qeybet zaf çîyêndo xirab o, hem na dinya de hem a dinya de…” Mela wina dewam keno la a game de gumîya cinîyan a, xorînîya qeybetî de yê. Tabî, vernî de tayên cinîyê porsîpîyê pîrî ronişte yê, şemateyê cinîyan ra veng nêşino înan. Ca de înan ra yewe vana, “Cinîyêno! Eyb o, bişermayê, tîya cayê qiseykerdişî nîyo, biewnîyê, mela ho vano cehnim de zî ca çin o ha! Ma qandê Ellay panc deqayî fekê xo tepşê.” Tew vengê pîre qet nêaşnawenê. Dima yewna lepanê xo dana pêro seke çepikan biceno, o wext tayên hişyar benê û seke vajê tîya se vana, se bîyo? Cinîke vana “Pî bêro şima, nehlet bêro şima, şima ameyê tîya se bikerê? Eke şima do qeybet bikerê o wext meyerê tîya! Guna yo, eyb o!” Ney di deqayî dima kesî ra pittî nêvijîyena, badê fina sey xo dewam kenê.

Tayên nê qalan kenê, “E willayî ma rê ca çin o.” La tayên zî seke suhbetê ci nîmcet bibirîyo, binê çiman ra wînîyenê pîrike ra. Hetanî ke dest bi nimajî beno suhbeto xorî yê cinîyan dewam keno. Nimaj de zî ancîna damîş nêbenê. Mela silamo peyên dano-nêdano zafê ci hema hê pay ra! Tizbeyan nêancenê û kewenê teber. Fina uca ra ti wînîyênê ke pîrekê va, “Şirê-şirê keye de helawe bîya serdine, şima qurbanê camî û nimajî bê!” Tew suhbeto xorî yo newe dest pêkeno. Kotî de? Verê kêberê camî de! Solixê kêberî ver de kom benê, qalanê xo yê peyênan vanê, hêdî-hêdî grûb bi grûbe vila benê. La tayên pîrekî seba ke çokê înan dejenê, bi çogan a peynî de berey vijîyenê teber. La teber a hewna cinî estê. Fina pîrî binê çimî ra wînîyenê cinîyan ra xo de bilbilênê, “Wîî adir gandê şima kewo, şima zereyo vejê, nimaj nêmcet verdanê, yenê teber a ziwan kenê. Îmanê xo kenê teze! Vanê Ella roje de Şeytanî girêdano. Qet girêdo, cinî do şirê ey akerê!” Nê vateyan a hêdî-hêdî şinê keyeyê xo.

Ez şima rê nimûneyên zî ezayî ra bida. Yew şinasîyê ma qeza kerde û merd. Ma yewbînî weş şinasnayê. Coy ra ez zî şîya ezayî. Cinî xora zaf bî. Keyna û wayê merdeyî bermenê, danê xo ro. Mi va, Ella merhemet bikero, heqîqeten merg çetin o. Uca de tabî zafê cinîyan hê yewbînan a suhbet kenê. Xora o normal o. Uca zî êyê ke rewna ra yo pê nêdîyo yewbînan vînenê. Ê tabî, gereka nê firsetî ra îstîfade bikerê! Hendayê saetê wext ravêrd, zafê cinîyan şî. Bermîyê cinîyan zî birîya. Ez zî xo rê kuncên de ronişta. Wayê merdeyî sewbîna şarîstanan ra ameybî. Yew bi yewe cinîyan ra dest pêkerd, şima do vajê çi pers kerd? Mi vatbî persê standardî, “Kam zewicîyayo yan zewicyaya, çend qeçî estê, kam se keno, se nêkeno?” Tabî dore ameye mi ser zî, “Ti kotî mamostatî kena, mabêne to û wendekaran senîn o, ti çi rê nêzewicîyena?...” Ez mat menda, ez şermayaya, mi nêşa ciwab bida, eyb o ke uca de ez qalê cuya xo bikera. Mi va nika gama bîne nînan porê xo ruçiknayê, newe bî weş û warî, seke ezayî nîya, cayê suhbetî yo!

Şima do vajê qey na nêweşî tena cinîyanê nêwendeyan de esta herhal? Ney! Ez na rey zî şima bibera mekteban, odaya mamostayan! Şima goş bidê cinîyanê mamostayan ser, biewnîye ê se vanê!

Ez cîya-cîya mekteban de xebitîyaya. Qet rojên mi nêdî ke suhbetêndo îlmî bîyo yan zî mamostayan vato rewşa nê wendekaranê ma do se bo, ma senî perwerde bidê nînan, ma senî aver berê. Ha, qet derheqê wendekaran de qisey nêkenê? Kenê! Hema se vanê? Vanê “Nê wendekarî çend bêedeb ê, bêterbîyet ê! Gêj ê, gêj! Qisa ra fehm nêkenê ke! Maya înan qet çîyên nêmusnayo! Xora tena zanê qeçan bîyarê û dima zî çekerê ma ser!...” Bê rexneyî çîyên nêvanê. Ti wînîyenê uca ra yewnayî va, “Mamosta qet xo medejne, fek ci ra verade, wendekarî se kenê wa winî bikerê. Ti dersa xo ravêrne, bes o!” Ney dima meseleyê muhîmî (!) dest pêkenê. Televîzyon de bernameyê cinîyan, bernameyê şamî, bernameyê moda… Kam bername de kamî se kerdo? Çinayê kamî senîn bî, kam berma, kam huya!... Ney ra tepîya behso tewr muhîm no yo: emser çi moda yo û dima yewbînan rê fors kerdiş esto. Yewe vana, “Falan marka de zaf çîyê weşî estê û bîyê ercan zî.” Yewna ciwab dana, “Ê çî senî ke vijîyayî mi girewtî, vay bî zî mêrdeyê mi va wa qet vay bê, to ra biqîmetêr nîyê.” Bi no qayde suhbet dewam keno. Ti wînîyene zengil cenîya, weriştî şî dersa xo la nêrdewanan ser ra hetanî sinifanê xo ê qisanê xo kenê. Ez vana Ella wendekaran rê merhamet bikero! Kes qet înan meraq nêkeno. Şinê keye, maya înan cuya sewbîna merdiman meraq kenê, yenê mekteb mamostayê înan zî sewbîna çîyan meraq kenê.

Ez zaf fikirîyaya, faydeyê nê persan û qalan çi yo? Hema mi çîyêk nêdî. Çi rê mi çîyêk nêdî? Merdimê ke cuya înan meraq beno, qet çîyendo balkêş û bifayde yê cuya ê merdiman çin o. Kes cuya yew hunermendî, nuştoxî, şaîrî meraq nêkeno. Yanî ê ke komelê xo de yan zî dinya de şinasîyenê, bi fikr û karê xo faydeyê xo miletî rê bîyo, kes înan meraq nêkeno. Hema na meraqdarîye problemêndo zaf giran a. Heme çî ra ver cinî may a. Perwerdeyê qeçan de cayê aye zaf muhîm o. Qeç heme çî verî-verî maya xo ra museno. Û rind û xirabî qeçekîye de museno. Eke qeçekîye de çi dîyo ey keno. Bî pîl tepîya tayê çîyan ra fekveradayîş zaf çetin o. Çike qalibê xo winî girewto. Rolê cinîyan komelî mîyan de zaf muhîm o. Mamostaya verêne ya komelî cinî ya. Ez omid kena ke cinî rojên ravey nê xuyê xo terk bikerê û meraqdarê çîyanê başan bê.*

______________

*No nuşte "Newepel, Rojnameyo Kulturî, Hûmare 71, Dîyarbekir, Çele 2015, r 5-6" de weşanîyayo.

Na xebere 2278 rey wanîyaya
ŞÎROVEYÎ
Cinî her ca cinî ya
Wisif Kenan
İstanbul de yew camîya ke ma ra nêzdî bî ez şînî nimajê Terawîh. Verê nimajî yew waîzo serrekî(extîyarî) wezî dayne. Camî hema hema pir bî çewî ra sewt nêvejîyaynî. Qatê serî de cinî bîy. Seke Necibe Xanim va, cinîyan xo mîyan de suhbet kerdin. Melayî hevêk(rayêk) va: "Gele cinîyan! Ez şima ra rêca kena vengê xo bibirnên!" La, çewî nêva "Mêriko ti hey qalî kenî, ti hey vane se!" Melayî reyna cînî îqaz kerdî. Biney veng bi sist, la suhbetê tay cinîyan dewam kerd. Na rey melayî vengê xo kerd berz û va: "Cinêkên! Homa Teala sebr bido mêrdeyanê şima! Ez inê vana, sewbîna çî nevana!" Dima goreyê panc deqayan veng birîya. La, cuwa pey suhbetê înan newe ra dest pêkerd. Kam vano, kam eşnaweno..
30 Adare 2015 Dişeme 18:35