zazaki.net
17 Tebaxe 2017 Panşeme
Girdîya Karakteran : 12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto
09 Êlule 2014 Sêşeme 18:01

Mintiqaya Sêwregi de Edetê Zewacî

Necîbe Kirmizigul

Zewac cuya merdiman de cayêndo hîra gêno, çike hîrê ra diyê emrê merdimî zewicîyaye ravêreno. No semed ra zewac hedîseyêndo muhîm o. Senî ke cuya însanan ser o tesîrê mayaxorabîyayîş û mergî esto, tesîrê zewacî zî winî esto. Qandê ke mabênê mayaxorabîyayîş û mergî demêndo vîyarte yo, mayaxorabîyayîş destpêkerdişê cuye, zewac dewamkerdişê cuye, merg zî qedînayîşê cuye temsîl keno. Nê deman mîyan de cayê zewacî hîna giran o. Çike cuya merdimî vurneno û destpêkerdişê şayî yo.

Qandê ke nê hîrê demî cuya merdiman de muhîm ê, destpêkerdişê nê deman bêveng nîyo, bi edet û toreyan a yenê ca. Nînan ra zewac diha vengin o. Nê edet û toreyî tarîx ra hetanî nika her komel de estê. La nê edetî komel ra komel vurîyenê. Komelî mîyan de zî wextî mîyan de vurîyenê. Hetanî komelî mîyan de mintiqa ra mintiqa zî edetî çeşît-çeşît ê. La hema nika komelan hemin de edet û toreyî mabênê tradîsyonelî û modernî de mendê. Coy ra mintiqayan de edet û toreyê verênî tam çin ê.

Ez do mintiqaya Sêwregi de edet û toreyê zewacî ser o vindera. Sêwregi de zewac senî beno, hetanî nika çi vurîyayo, çi dewam keno înan ra qal bikera. Bitaybetî zî ma dimilîyan mîyan de. Ez do nê demî hîrê qisiman de analîz bikera: kênavînayîş, kênawaştiş û veyve.

Kênavînayîş

Sêwregi de goreyê verî vînayîşê kêna nika hîna asan o. Hûmara kênayanê wendeyan çend bena vêşî hend bi hawayê xwazgînî vînayîşê kêna beno kêmî. La hewna zî edetê xwazgînî dewam keno. Bitaybetî kênayê keyeyî bi xwazgînî zewicîyenê. Kênayê wendayan ra zî estê ke ê zî bi xwazgînî zewicîyenê. Tabî şeklê xwazgînî tayên vurîyayo.

Verî eke bizanayên kuçeyên de kêna esta, cinî bi mehneyê şîye keyeyê a kêna. O şekl a kêna dîyê. Mehnê ci zî sey “Ma rê banê kîra lazim o, kuçeyê şima de esto?” Yan zî xo de qeçêndo hurdî berdê, vate “No qeçek bîyo teyşan tasê awe bidê ma.” No babet a kênaya keyeyî dîyê. Eke kêneke begem kerdê, dima şîyê xo dayê şinaşnayîş û vatê ma talîbê kênaya şima yê. Eke nîyetê wayirdê keyeyî dayîşê kêna rê bîyê se, vatêne bêrê. Dima lajek ameyê keyeyê kêneke û aye ci rê qehwe berdê. No şekl a kênek û lajekî ya yewbînî dîyê. Feqet nika sey verî kes kuçan nêkewno û nêgeyreno veyve. Bi tawsîyeyê yewî yan zî yew merdim beno mabêncî, o şekl a kêna vînîyena. La fina siftekên cinî şinê kêneke vînenê. Nê cinî maya lajekî, waya ci, xala ci… Yanî merdimê ci yê nêzdî di-hîrê kesî benê. Eke cinîyan kêneke begem kerde tepîya lajek şino keyeyê kêneke de yewbînan vînenê. Verî kênek û lajekî yewbînan a qisey nêkerde la nika bolê ci, yew cinî înan het bena û yewbînan a qisey kenê. Edetê kênavînayîş umûmen wina yo. Ney ra teber êyê ke yewbînan ra hes kenê zî demên waştî bîyê zî estê.

Nê qaydeyê kênavînayîşî kênanê wendayan de tayên vurîyenê. Bolê ci lajek û kêneke yan mekteb ra yan zî cayo ke girweyenê, uca ra yewbînan şinasnenê. No şekl a yewbînan vînenê. Eke qerarê zewicîyayîşî bidê, o wext xebere danê pêranê xo, ê zî yewbînan şinasnenê. Bê nê şeklî, ê ke usuldê xwazgînî zewicîyenê zî estê. Fina yew merdimo ke her di hetan şinasneno beno mabêncî, lajek û kêneke bi yewbînan dano şinasnayîş. Pê vînayîşê nînan umûmî teber a beno. Yanî yew kafe de çay, qehwe şimitiş a beno. Eke lajek wende bo û kêneke nêwenda bo, o wext pêranê kêneke teber a vînayîşê yewbînan rê destur nêdanê. Umûmî kêna vînayîş Sêwregi de bi no qayde yo.

Kênawaştiş

Qandê kênaya keyeyî qerarê waştişî dîya û tepîya, pêrê kêneke yew lîste amadê kenê. Na lîste de qelin, altunî, xelatî, mobîlya û çîyê keyeyî heme nusenê. Tayên na lîste bol bidetay nusenê tayên zî çîyanê girdan tena nusenê. Na lîste de nê estê: qelin, xelata ap û xalî, altunî, mobîlya, çîyê ceyranî (beyaz eşya), taximê qoltuxan, ortê (nivîne), sandiqe, makînaya deştene… Kêmî-zêde lîste wina ya. La tayên zî na lîste de hetanî çinayanê veyve zî nusenê, çinayê teberî, ê mîyanê keyeyî, parduse, şarpa, sewlî… heme çî nusenê. Semedê nuştena nê çîyan zî wexto ke rihêl gêrîyeno, kişta lajekî vanê çi lîste de nusîyayo ma înan herînenê, çîyêk lîste de çin ê ma nêgênê. Kişta kêneke seba rehetîya kênaya xo qayîl ê ke heme çî bigirîyo. La kişta lajekî zî çend şena vanê ma tayen çî bigirê. O wext teşqele vijîyeno. Hetanî no semed ra veyve pey de açarnîyaya. Coy ra lîste bidetay nusenê. Nê çîyê ke lîste de nusîyayê mîqdarê nînan goreyê wextî vurîyeno. Xora edetê nê çîyan bellî yo. Ez vaja nika qelin 7 hezarî ra hetanî 11 hezarî vurîyeno. Altunî zî bellî yê, la tayên diha vêşî yan zî kemî gênê. Goreyê rewşa keyeyê lajekî vurîyenê. Altun zî orteleme di metreyî û nêm kordon (zincîr) yan zî herinda kordonî de frenk baxî, hîrê yan zî çar citeyî bazinî, bazino axitme, giştaneyî, goşareyî. Ê diha dewlemend bê, nînan sey set zî wazenê. Ê ke diha feqir ê, bazino axitme nêkenê la kordon û çar citayî bazinî standard ê, heme mecbur ê ke bigîrê. Kênanê keyeyî de heme çî kişta lajekî ya yeno girewtiş.

Qaydeyê na lîste kênanê wendeyan de vurîyeno. Bolê înan de lîste çin a. Ê ke lîste nusenê zî tena qelin û altunan nusenê. Sewbîna çîyê bînî xora zanê do çi bigirîyo. Yew keyeyî rê çi lazim o se, heme gêrîyeno. Eke bigirê-nêgêrê qerarê ci lajek û kêneke danê. Çîyê ke tîya de balkêş o, ez qayîl a ey ser o vindera: qelin!

Qelin hedîseya zewacî de çîyêndo negatîf o. Bol mintiqayan de hewadîyayo la çi heyf ke Sêwregi de dewam keno. Şertê qelinî heqîqeten merdiman maxdur keno, bitaybetî zî kênayan.

Wextê verî de hema-hema ma heme komelan qelinî vînenê. Nika bol komelan de hewadîyayo. La hewna tayê cayanê sey Sêwregi de dewam keno. Ez vana qey semedê girewtişê qelinî qandê ke kêna umrê xo hîrê ra didiyê ci keyeyê mêrdeyî de ravêrnena coy ra yo. Umûmen kêna mabênê 15-25 serran de zewicîyena. Kêna hetanî nê serran keyeyê pîyê xo rê xizmet kena. Zewicîya û tepîya a do keyeyê şarî rê xizmet bikera. No semed ra çi rê pereyê cihêzê kêna tunika pîyê ci ra bivijîyê ke, çi rê keyeyê şarî rê mesref bikero ke! Semedê diyin zî wexto ke kêna zewicîye, keyeyê pîyê xo ra çi cihêz bero kes nêşeno ê cihêzî ci ra bigîro. Wexto ke verdîyo zî çîyê ke keyeyê pîyê xo ra berdê înan hemin gêna. Coy ra seba kes nê çîyan nêşeno ci ra bigiro pîyê ci zî vano wa kênaya mi rehet bikera, wa heme çîyê ci temam bo. La tîya de çend rehetîya kêna bifikirîyo zî peynî de fina pîyê kêna tunika xo fikirîyeno! Her di semedan de zî pîyê kêna vano wa tunika mi ra pere nêvijîyê. Ney ra teber qelino ke gêrêno heme cihêzî kêna rê xerc nêbeno.

Sewbîna zî tayê girewtişê qelinî aznenê dînê îslamî. Yanî vanê ma qelin nê, mehîr gênê. La seke ez zana, mehîr cîya yo. Mehîr, wexto ke mareyê kêna birnenê, o wext kêna wazena. Tabî no mehîr verê mareyî bellî beno. Mehîr dîyêno kêna. Ne heqê pîyê kêna ne zî ê mêrdeyê ci mehîr de esto. La qelin, pîyê kêna gêno. Yanî kokê qelinî dînî nîyo, sosyolojîk o, ekonomîk o. Ê ke heqîqî musulman ê, xora qelin nêgênê. Bi kilmîye, semedê qelingirewtişî çend masum biaso zî masum nîyo. Qet çi semed ra qelin bigirîyo zî hem goreyê dînê îslamî heram o hem zî qîmetê kêna peran a nîno peymitiş. Qelin nîşanê bêqîmetîye yo, nîşanê bindestîya kênan o, nîşanê cîyabîyayîşê kêna û lajî yo.

Sêwregi de se ra neway qelin gênê. Ê ke nêgênê zî estê la tay ê. Umûmen, ê ke rewşa ci dewlemend a yan zî heqîqî musulman ê û vanê qelin heram o, nê semedan ra nêgênê. Qelingirewtiş zî goreyê kênaya wenda û nêwanda vurîyeno.

Kênayê ke nêwendo goreyê wendayan diha rew zewicîyenê. Umûmî kênanê keyeyî ra qelin gêrêno. Kênaya keyeyî qelinî rê îtiraz nêkena. Çike goreyê totikê aye qelinê aye peymenê, çend qelinê ci vêşî bo hend xo biqîmet hesibnena. Qet yew qayîl nêbo qelin bigiro yan zî goreyê edetî tayên bigîro se derheqdê înan de dedîkodu zî benê. Vanê, “Kêna xo belaş daya, kêna ci ser o menda!” Yan zî “Eceba çîyêndê kênaya ci esto ke qelin nêgênê! Hema kêna xo kerd şarî ser a.” No babet a bol qisey vajênê. Coy ra seba nê qisan zî qelin gêrêno. Qelin nêgirewtiş nîşanê bêqîmetîye yo. Umumî pîyê kêna vanê “Ma girewto la ma heme kêneke rê xerc kerdo. Ma rê çîyêk nêmendo, ma xo het ra zî nayo ser.” La nê qalî zafê reyan raşt nîyê. Mi çorşmedê xo ra çend numûneyî dîyê se, kesî qelin heme cihêzî kêna rê xerc nêkerdo.

Welhasil kênaya keyeyî nêşena vaja ez qelin nêwazena. Xora vanê ma belaş nêşinê. Qelin ra nêlebayênê.

Kênayê wendayî zanaye yê, zanê ke qîymetî merdimî peran a nêpeymêno. No semed ra qelin nêwazenê. Feqet pîyê kênayan qet winî nêfikirîyenê. Goreyê înan kênaya wenda rê mesrefê wendene bîyo û zewicîyaye tepîya do peranê xo bido mêrdeyê xo. Yanî pîyê ci rê faydeyê xo çin o. Coy ra gereka diha vêşî qelin bigirîyo. No semed ra zewacê kênayanê wendayan de qelin problemêndo gird o. Kêna qelin biwazo mêrdeyê ci qebul nêkeno, ser o zî vano ti wenda ya, ti senî wina cahîl bena, no wextê qelinî yo? Eke qelin nêwazo may û pîyê ci, ci ra herîdyenê. Yanî orte de manena. Hele ke kêna unîversîte qedînaya la nêxebitîyena, derdê aye diha giran o. Eke gelin nêgêro nêşena xo rê cihêz bikero, pîyê ci quruşê pereyî xo het ra nêdano. Eke qelin bigîro na fine zî bena mehcub, bena cahîl! Ê ke no semed ra yewbînan ra abirîyayê zî estê. Eke kêna xebitîyena şena vaja ez qelin nêwazena. Xora ê ke qelin nêgênê bole ci xebitîyenê. Yanî şenê xo rê cihêz bikerê. Bi kilmîye, kênayê wendayê ke xebitîyenê umûmî qelin nêgênê. La ê ke nêxebitîyenê ê zî umûmî qelin gênê.

veyve

Qelin birnîya tepîya kişta lajekî do veyvera xo çi wext berê se, wextê xo bellî kenê. Goreyê ê wextî, her di kiştî hazirîya xo kenê. Eke hazirîye bî temam, roja veyveyî dîyar bena. Verê veyveyî hefteyê, milet dawetê veyveyî beno. Kişta zamayî nê dawetî keno. Mileto ke nêzdî yo, înan rê xelatî vila benê. Nê xelatî top ê, yew tope: 3.5-4 metreyî qumaş o. Miletê bînî rê zî qertî vila benê.

Edetê veyveyî zî tayên vurîyayê. Verî ra hetanî nika veyveyî zafane keye de bîyêne. La nê demanê peyênan de veyveyî salonan de zî benê. Veyveyê ke keye de benê zafane roja yewşeme û panşeme benê. La bolê ci roja yewşeme benê. Çike a roje tatîl o. Eke veyve roja yewşeme bo se, verê coy roja îne şan ra dest pêkeno. Roja îne behdê êreyî sûreke (beyraqe) denişêna. Sûreke bi tilîlî ya banî ser o cayêndo berz a denişêna. Sûreke nîşanê destpêkerdişê veyveyî yo. Yanî yew banî ser o sûreke biaso se, bizanê ke uca de veyve beno. Roja îneyî şan ra vengane dest pêkeno. Umûmî teyp cenenê. La verî bolên niqara cenayê. Nika herinda niqara çalxî girewto. Roja îneyî şan ra hetanî roja yewşeme şewra govende û kaykerdiş dewam keno. Banê verênî hema bihewşî bî coy ra govende hewş de geyrayê. Ê ke hewşê ci çin bî, yan hewşê emrîyanan de kerdê yan zî kuçe de. Nika banê erdî bîyê tayên bolê ci bîye daîreyî coy ra veyveyê ke keye de benê umûmî govende kuça de gêrîyena.

Berbûrîyê veyveyî zafane roja şemeyî yenê veyve. Roja şemeyî behdê dihîrê şinê heneyî ser. Goreyê verî, eke veyve sûke mîyan de bîya, behdê dihîrî veyve heme şîyê heneyî ser. Eke niqara cenîyêya se, ray ra bi niqara ya şîyê. Eke veyve dewe de yan zî cayêndo dûrî de bîyayê, o wext hîrê-çar cinî şan de şîyê hene û a şewe uca mendê şewra veyve de ameyê.

Bi roj behdê dihîrê şîyê hene, destê veyve hene kerdê. Wexto ke şîyne hene veyvekêna veyvere nanê tepsîye ser û sûreke ancenê ci û waya zamayî tepsî nana xo sereyî ser, o hesab a ray ra şînê keyeyê veyvere. Qe veyve dewe de bo qe sûke mîyan de bo, veyvekêna ci roja heneyî şina. Sûreke erzênê veyve ser. Umûmî hene de veyve veyvekênî dana xo ra, ê ke sewbîna çinayan danê xo ra zî estê. Verî veyve teştî ser o dayê roniştene. Teştî bin de zî meqes, şane, lîlik, çila yan zî mûme bîyê. Teştî ser o balişna (yastixe) ronayê û veyve ser o roniştê. La nika kes nê edetî nîyano ca. Veyve wextê heneyî sandalyeyî ser o roşena. Dima zî hetanî altun ci dest nêkerê veyvere destê xo anêkena. Altunê destî çarîg, nîmzînet yan zî zînet o. Cinîyê nêzdîyê zamayî ra yewe altun kena veyve dest û veyve destê xo akena hene kenê ci dest. No hene wuşk o. Veyve hene kerd tepîya, cihêzê veyverê xo de anê keyeyî zamayî. La cihêz hema nêdîyeno. Waya veyvere sandiqa veyve ser o roşena û vana “Heqê Sandiqe” bidê. Hetanî pere nêdê cihêz nêdîyeno. Pere dayî tepîya cihêzê veyvere vejenê û anê keyeyê zamayî. Di-hîrê cinî zî cihêzî de yenê keyeyê zamayî, ê cihêzî danê duzanê. Şanê ci de kişta veyvere veng danê çorşmeyê xo, keyeyê xo de hene kenê. A şewe keyeyê zamayî de zî hene alawêno. Xora veyve hetanî nîmeyê şewe dewam keno. Tayên zamayî zî destanê xo kenê hene la bolê ci nêkenê.

Roja yewşemeyî şewra mileto ke ameyo veyve heme arêbeno. Bolê ci ereba tepîşenê. O ke şoşmanê zamayî yo, o zî erebaya veyvere beno xemilneno. Bi konvoyê ereban a şinê veyvere anê. La hema veyvere nêdanê. Fina waya veyvere odaya ke veyve tede ya, peyê kêberê a oda de vindena “Heqê Kêberî; Paşqapî” vazena. Paşqapî dêya tepîya veyve vejenê. Veyve hewna keye ra nêvijîya, biraye ci mundîya sûre mîyaneyê ci ya girêdano. Dima lew nana may û pîyê xo dest a, tepîya keye ra vejenê. Ereban a sûke mîyan ra veyve çarnenê tepîya anê keye. Yena keyeyî ver se, veyve hema ereba ra nîna cêr vistewranê xo ra xelate wazena. Vistewranê ci ra yew yeno ci rê çîyên keno xelat û hewna veyve ereba ra yena war. Wexto ke veyve yena hewşê keyeyî, cinîyên banî ser a şeker çekena veyve ser. Bê şekerî riz, xele, mercu, sole benê. Qeçî şeker arêdanê. Semedê eştişê çîyan zî, vanê keyeyê veyve û zamayî bibereket bo.

Veyve arde tepîya na fine şinê çinayê zamayî pêradanê. Zama zî şino yew keyeyê şinasî. Fina çinayê zamayî zî nanê yew tepsî ser û sûreke ancenê ser û waya zamayî nana xo sereyî ser, milet a veyveyî ya şinê çinayî zamayî danê pira. Hetanî çina dîyeno zamayî ra milet zî kay keno. Dima zamayî zî anê keye. Û vengane qedîno.

Şewra hetanî veyve yena keye, o mabên de şamîya veyveyî virazêna. Veyve ard tepîya dest bi wendişê mewlîdî kenê. Mewlîd qedîya tepîya şeker, biskuvît, şerbet vila kenê. Dima zî şamîya veyveyî vila bena. Cinîyan ra hetanî qeçan heme nanê veyveyî wenê.

Edetê veyveyî de şamîdayîş tewr verî ra esto. Nika zî dewam keno. Şamîya veyveyî verî zimistanî tirşê fasulîyanê wuşkan û riz bî. La qewirme kerdê rizî ser. Hamnanî zî tirşê fasulîyanê kihuyan û tirşê simaqî kerdê. La nika şamî vurîye. Nika zafane qewirme û riz o. Ê ke nêşenê qewirme virazê ê zî bol ê.

Nika nê qaydeyan ra tayê vurîyayê. Hene şîyayîş sey verî nîyo. Umûmî şewe şinê veyve hene kenê. Nika zama zî şino hene û sey verî milet heme hene nêşino. Cihêzê veyvere roja heneyî nêanê. Verê coy anê keyeyê zamayî. La dewan de hewna dewam keno. Çinayê zamayî piradayiş zî hewadîyayo. Çike nika zama çinayanê xo dano xo ra û şino veyvere ano. Nê qaydeyî qe veyvanê keye de qe ê salonan de vurîyayê. La “Heqê Kêberî” û “Heqê Sandiqe” ê ke qelin gênê bole ci qelin de hesibnenê. Umûmî ê wendayan de “Heqê Kêberî” û “Heqê Sandiqe” nêgêrîyeno. Veyveyê ke salonan de benê, xora şewên de benê. Di rojî veyve dewam nêkeno. La nanê veyveyî dîyeno. Eke roja yewşemeyî şan de veyve yo se, a roje dihîrê zî nanê veyveyî dîyeno. Veyveyê salonan her roje zî benê, sey verî îlla do yan roja yewşemeyî yan zî roja panşemeyî bibo şert nîyo. Yanî veyveyê salonan de qaydeyê ke mi cor de va, nînê ca. Û vera-vera milet veyveyê salonan tercîh keno. Veyveyê salonan hîna bêzehmet ê, coy ra kes zehmetîya veyveyê keyeyî nêanceno. Xora edet û toreyê veyveyê salonan modern ê.

Netîce

Vera-vera zemanî mîyan de bol edetî hewadîyenê yan zî vurîyenê. No bedilîyayîş bi mi ke çîyêndo negatîf o. La nînan ra qelin hewadîyo se negatîf nîyo. Tena hewadîyayîşê qelinî pozîtîf o la o zî hewanêdîyeno. Bê qelinî edetê bînî vinî bê se, bi mi ke negatîf o. Eke edet û toreyî vinî bê, kultur zî beno vinî, eke kultur vinî bo, ziwan zî beno vinî. Mesela, hene de verî cinîyanê pîlan û kênayann bi zazakî yan zî kurmancî hevalî (manî) vatê. La nika kes qet manî nêvano, vajê zî bi tirkî vanê. La fina zî dewê ke sûkan ra dûrî yê, hend nînê û nêşnê sûke, înan de hewna edetî hîna dewam kenê. La îletîşim çend beno lez hend zî edetî benê vinî. Çike tim cuya sûkan yanî edetê tirkan miletê ma rê weş yenê. Eke yew veyveyê xo salon de bikero, o beno modern. Merdimo modern zî cayên ra zî zanaye aseno. Senî ke tayê însanê ma di çekuyî tirkî qisey kenê, vanê ma zanaye yê, eynî edet û toreyê zî winî yê. Eke veyveyê yew kênaya dewije salon de bibo û dans bikera, a do ey a paye bigîra. Mesela, wendeyî hîna vera pey şinê, ageyrenê edetanê xo ser. La ê ke dewan de yan zî haydarê muhîmîya edetan nîyê, ver bi modernîye şinê. Ê ke mabên de manenê bolê ci qîmetê edet û toreyan nêzanê, muhîmîya ci nêzanê. Nêzanê ke edet û toreyî nasnameyê merdimî yê.

Na xebere 2555 rey wanîyaya
ŞÎROVEYÎ
Zaza Siverek
Celal Nergiz
Destê to weş bo Necîba waye, to boll weş îzah kerdo û nûşto
13 Êlule 2014 Şeme 17:28