Dersa Ziwanî – 11 (Vurîyayîşê Vengan)

Nuştişê ziwanî de vengî çiqas sey yewbînan bêrê nuştiş, formê çekuyan (kelîmeyan) çiqas eynî bê, ziwan hende standardîze beno. Ziwano standard hem hetê nuştişî ra hem hetê fehmkerdiş û musayîşî ra rehetîye xo reyde ano. Ziwan çiqas rehet bo hende asan yeno şuxulnayîş.

Kirdkî de tayê vengî estê ke telafuz de ca ra ca, mintiqa ra mitiqa vurîyenê (bedilîyenê), cîya yenê vatiş. Na derse de ma bala xo danê nê vengan ser.

1) -an

Tayê cayan de herinda vengê “-an”î de “-ûn”, “-on”, “-û” yan zî “-o” yeno vatiş. Nimûneyî:

banan > bûnûn, bonon, bûnû, bono

dewan > dewûn, dewon, dewû, dewo

mangan > mûngûn, mongon, mûngû, mongo

zanayan > zûnayûn, zanayon, zûnayû, zonayo

Grûba Xebate ya Vateyî ke seba standardîzekerdişê kirdkî xebitêna, pêşnîyaz kena ke ma nuştiş de nê vengan ra, vengê “-an”î tercîh bikin.

No hawa vurîyayîşê vengan ca ra ca tayê çekuyanê bînan de zî beno. Nimûne:

nan> nûn, non

camî > cûmî, comî, cumî

Nînan ra, bitaybetî nuştiş de, formo ke tercîh beno, formê “a”yî yo.

2) –am

Kidkî de vengê “-am”î zî ca ra ca vurîyeno. Nimûneyî:

kam > kûm, kom

lamba > lûmba, lomba

name > nûme, nome

tam > tûm, tom

zama > zûma, zoma  

3) Vengê J, C, Z

Kirdkî de tayê çekuyan de nê vengî ca ra ca cîya yenê vetiş. Grûba Xebate ya Vateyî pêşnîyaz kena ke ma nê vengan ra vengê “J”yî tercîh bikin. Nimûneyî:

çije > çice, çize

dej > dec, dez

dewij > dewic, dewiz

dêrsimij > dêrsimic, dêrsimiz

erjan > ercan, erzan

lajek > lacek, lazek

lojine > locine, lozine

nimaj > nimac, nimaz

projine > procine, prozine

roj > roc, roz

roje > roce, roze

vaje > vace, vaze  

4) Vengê “K” û “Ç”

Kirdkî de tayê çekuyî estê ke tayê cayan de bi “K” tayê cayan de bi “Ç” yenê vatiş. Hîna zaf zî gama ke vengê “K”yî dima vengê “Î”, “E” yan “Ê” yeno, no veng vurîyeno sey “Ç” yeno vatiş. Grûba Xebate ya Vateyî nê her di vengan ra “K” tercîh kerdo. Nimûneyî:

kefî, kefîye > çefî, çefye

keye > çeye

keyf > çêf

kêna > çêna

kêneke > çêneke

kêran > çêran

5) Vengê “O” û “WE”

Kirdkî de tayê çekuyî estê ke eslê xo tirkî yo û bi “O” dest pêkenê la tayê cayan de sey “WE” yan “WΔ vajîyenê. Nimûneyî:

ocax > wecax, wîcax

ocaxkor > wecaxkor, wîcaxkor

oda > weda

olacax > welecax, welcax

ordege > werdege

ortax > wertax

orte > werte

Grûba Xebate ya Vateyî vengê “O”yî pêşnîyaz kena.

___________

Not: Amadekerdişê nê metnî de ma kitabê “Amadekerdox: Grûba Xebate ya Vateyî, Rastnuştişê Kirmanckî (Zazakî), Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2005” ra îstîfade kerd.